Pierre Loti - Doðudaki Hayelet
——————————————————————

DÜNYA KLASÝKLERÝ DÝZÝSÝ: 112

DOÐUDAKÝ HAYALET

Bu kitap Cumhuriyet Dünya Klasikleri Dizisi için özel olarak çevrilmiþtir.

Yayýna hazýrlayan : Egemen Berköz
Dizgi : Yeni Gün Haber Ajansý Basýn ve Yayýncýlýk A.Þ.
Baský : Çaðdaþ Matbaacýlýk Yayýncýlýk Ltd. Þti.
Aðustos 2000

PIERRE LOTI
DOÐUDAKÝ HAYALET

Fransýzca'dan çeviren:
Faruk Ersöz

Kaynak:
http://ekitap.kolayweb.com/

Hümanizma ruhunu anlama ve duymada ilk aþama, insan varlýðýnýn en somut anlatýmý olan sanat yapýtlarýnýn benimsenmesidir. Sanat dallarý içinde edebiyat, bu anlatýmýn düþünce öðeleri en zengin olanýdýr. Bunun içindir ki bir ulusun, diðer uluslarýn edebiyatlarýný kendi dilinde, daha doðrusu kendi düþüncesinde yinelemesi; zekâ ve anlama gücünü o yapýtlar oranýnda artýrmasý, canlandýrmasý ve yeniden yaratmasý demektir. Ýþte çeviri etkinliðini, biz, bu bakýmdan önemli ve uygarlýk davamýz için etkili saymaktayýz. Zekâsýnýn her yüzünü bu türlü yapýtlarýn her türlüsüne döndürebilmiþ uluslarda düþüncenin en silinmez aracý olan yazý ve onun mimarisi demek olan edebiyatýn, bütün kitlenin ruhuna kadar iþleyen ve sinen bir etkisi vardýr. Bu etkinin birey ve toplum üzerinde ayný olmasý, zamanda ve mekânda bütün sýnýrlarý delip aþacak bir saðlamlýk ve yaygýnlýðý gösterir. Hangi ulusun kitaplýðý bu yönde zenginse o ulus, uygarlýk dünyasýnda daha yüksek bir düþünce düzeyinde demektir. Bu bakýmdan çeviri etkinliðini sistemli ve dikkatli bir biçimde yönetmek, onun geniþlemesine, ilerlemesine hizmet etmektir. Bu yolda bilgi ve emeklerini esirgemeyen Türk aydýnlarýna þükran duyuyorum. Onlarýn çabalarýyla beþ yýl içinde, hiç deðilse, devlet eliyle yüz ciltlik, özel giriþimlerin çabasý ve yine devletin yardýmýyla, onun dört beþ katý büyük olmak üzere zengin bir çeviri kitaplýðýmýz olacaktýr. Özellikle Türk dilinin bu emeklerden elde edeceði büyük yararý düþünüp de þimdiden çeviri etkinliðine yakýn ilgi ve sevgi duymamak, hiçbir Türk okurunun elinde deðildir. 23 Haziran 1941.
Milli Eðitim Bakaný
Hasan Âli Yücel

SUNUÞ

Cumhuriyet'le baþlayan Türk Aydýnlanma Devrimi'nde, dünya klasiklerinin Hasan Âli Yücel öncülüðünde dilimize çevrilmesinin, kuþkusuz önemli payý vardýr.
Cumhuriyet gazetesi olarak, Cumhuriyetimizin 75. yýlýnda, bu etkinliði yineleyerek, Türk okuruna bir "Aydýnlanma Kitaplýðý'' kazandýrmak istedik.
Bu çerçevede, 1940'lý yýllardan baþlayarak Milli Eðitim Bakanlýðý'nca yayýnlanan dünya klasiklerini okurlarýmýza sunmaya baþladýk.
Büyük ilgi gören bu etkinliði Milli Eðitim Bakanlýðý'nca yayýnlanmamýþ -ancak Aydýnlanma Devrimi yarýda kalmasaydý yayýnlanacaðýna kesinlikle inandýðýmýz- dünya klasiklerini de katarak sürdürüyoruz.
Cumhuriyet

ÖNSÖZ (*)

Pierre Loti, yapýtlarýnýn yaný sýra, çok renkli yaþamý ve kiþiliðiyle de özellikle yaþadýðý dönemde ilgi odaðý olmuþ ender yazarlardan biri. Gazetelerde, dergilerde resimleri basýlan, hakkýnda türlü çeþitli, doðru yanlýþ sürekli haberler, yazýlar çýkan bir ünlü; öyle ki 1903-1905 yýllarý arasýnda Vatour gemisinin komutanlýðýný yaptýðý zamanlar Ýstanbullu hanýmlar onu izletmek için özel hafiyeler tutmuþlar. Bugün için adý pek yabancý gelmese de yapýtlarý pek tanýnmayan Fransýz deniz subayý Julien Viaud, yazýn dünyasýndaki adýyla Pierre Loti Türkiye'yi ikinci yurdu saymýþtý.
Deniz subaylýðý sayesinde çeþitli ülkeler tanýma fýrsatýný bulan Loti, mesleði gereði yaptýðý yolculuklarýn yaný sýra, zaman zaman kendi de yolculuklara çýkmýþtýr. Tahiti'den Senegal'e, Mýsýr'dan Çin'e, Hindistan'dan Amerika'ya kadar çok yer gezip dolaþmýþ ama yalnýzca Türkiye'yle bir gönül baðý olmuþtur; bu, sözde kalan bir gönül baðý deðildir.
Ardýnda kýrk kadar yapýt býrakan Pierre Loti 14 Ocak 1850 günü dünyaya geldi. Sanatçý kiþiliði daha çocukluðunda belirmeye baþladý. Kardeþindeki resim yeteneðini gören ablasý Marie, onu resme yönlendirdi, ayný zamanda da piyanoya baþlattý. Loti, fotoðraf çekmeye merak sarýnca bir süre sonra resmi býrakmýþ; ama piyanodan hiç bir zaman kopmamýþ, komutanlýk yaptýðý savaþ gemilerinde bile odasýna bir piyano koymayý ihmal etmemiþtir.
Julien on beþ yaþýndayken, aðabeyi gibi denizci olmaya karar verir. Deniz Harp Okulu sýnavlarýna hazýrlanmak için gittiði Paris'te yalnýzlýktan kurtulmak için küçük bir deftere içini dökmeye baþlar. 1866 kasýmýnda baþladýðý bu günlük giderek bir yaþamýn seyir defterine dönüþür. Pierre Loti hemen bütün yapýtlarýný günlüðünden yola çýkarak yazdýðý için yapýtlarý özyaþamöyküsel bir nitelik taþýr.
Julien Viaud ilk kez asteðmen olarak Jean-Bart gemisiyle çýktýðý uygulama gezisi sýrasýnda Türk topraklarýna ayak basar. Jean-Bart 20-25 Þubat 1870 tarihleri arasýnda Ýzmir limanýnda demirler. Kent onda üstünkörü bir izlenim býrakmýþtýr. Karanlýk bir gecedir; yaðmur yaðmakta, sokak köpekleri ulumakta, kervanlar geçerken develerin çýngýraklarý duyulmaktadýr. Her þey sanki bir düþteymiþ gibi görünmüþtür ona. Türkiye'ye bir sonraki geliþiyse 1876 yýlýna raslayacaktýr.
Bu arada Tahiti'ye, sonra Senegal'e gider; Tahiti'de Kraliçe Pomaré'nin nedimeleri ona Loti adýný takarlar, sonralarý yapýtlarýný imzalayacaðý bu ad tropikal bir çiçeðin adýdýr. Deniz subayýnýn Senegal'de yakalandýðý sevda fýrtýnasý düþ kýrýklýðýyla biter. Sonra onu Couronne fýrkateyninde teðmen olarak görüyoruz. Aradan geçen zaman içinde, çizdiði resimlere günlüðünden eklediði alýntýlarla, Paris basýnýnýn önde gelen ressam muhabirleri arasýna girmeyi baþarmýþtýr.
Selanik'teki Fransýz ve Alman konsoloslarý öldürülünce, hükümetleri, suçlularýn cezalandýrýlmasýný istemiþler ve idamlarý izlemek için çokuluslu bir filo Selanik'e gönderilmiþti. Couronne fýrkateyni bu filodaki gemilerden biriydi.
Suçlularýn asýlmasýndan üç gün sonra subaylara kentte gezme izni verilir. Genç teðmen Julien Viaud, yabancýlar için tehlikeli sayýlan kentin Müslüman mahallelerine dalmaktan çekinmez. Dövüþen iki leyleðe bakmak için eski bir caminin kapalý kapýsý önünde durduðunda, iki iri yeþil gözün gözlerine dikilmiþ olduðunu ayrýmsar. Bunlar Aziyade'nin, on sekiz yaþlarýnda bir Çerkes kýzýnýn, yaþlý tacir Abeddin'in dört hanýmýndan en genci olan Aziyade'nin gözleridir. Aziyade'nin hizmetçisi Hatice ve Julien'in Selanik rýhtýmlarýnda tanýþtýðý Musevi kayýkçý Samuel'in katkýlarýyla! gizli buluþmalar ayarlanýr. Ýlkin bir düþ ve duygu esrikliðinden öte deðildir bu; ardýndan bir þeyler daha gelir, aþk ya da onun gibi bir þey. Bu arada, Ýstanbul'daki Gladiateur gemisinde bir göreve atanýr. Ancak, Aziyade de sonbaharda Ýstanbul'a gelecektir, çünkü kocasý Abeddin evini baþkente taþýyacaktýr.
Julien Viaud'nun Osmanlý baþkentinde ilk kalýþý 1 Aðustos 1876'dan 17 Mart 1877'ye kadar uzanýr. Kýsa süre Beyoðlu'nda bir otelde kaldýktan sonra Beyoðlu'nun tenha bir yerinde, Haliç'e ve Türk kentinin uzaktaki panoramasýna bakan bir eve yerleþir. Tanýþtýðý bir Ermeni papazdan ilk Türkçe derslerini alýr. Sonra hayatýn tadýný çýkarmak için gönlünce yaþamaya baþlar. Giderek, doðunun yaþam biçimine alýþýr; Türk göreneklerini benimser, kaftan giyer, nargile içer, hatta Karagöz seyretmeye bile gider. Sonunda bir ev tutup Eyüp'e yerleþir.
Bu arada Aziyade, Selanik'ten Ýstanbul'a gelmiþtir. Genç kadýn, kocasýnýn sýk sýk Ýstanbul'dan ayrýlmasýndan yararlanmakta, sevgilisinin Eyüp'teki evine gelip birkaç gün kalmaktadýr. Aziyade'nin kendini adamaya kadar varan sevgisiyle sanki Tanrý katýna yüceltildiðini hisseden Julien'in benliðindeki eski yaralar iyileþir, Julien, genç Çerkes kýzýna duyduðu sevgiyi itiraf eder: Aþkýn o saf, o mavi küçük çiçeði bu genç, ateþli tutkuyla karþýlaþýnca yeniden açtý gönlümde. Olanca kalbimle onu seviyor, ona tapýyorum. Genç denizci zamanla Eyüp halkýndan biri olur çýkar. Dünyanýn en güzel ülkelerinden birinde yaþadýðýna inanmaktadýr artýk. Ama nasýl oluyordu da, Aziyade, Julien Viaud'nun evine rahatça gidip geliyordu. Loti'ye göre bu durum çevrede üstü kapalý biçimde kabul edilmiþti. Aziyade'nin, ya da bir erkeðin haremindeki Müslüman kadýnýnýn, Hýristiyan bir erkekle iliþkiye girmesinin olanaksýzlýðý üzerine az mürekkep harcanmamýþtýr. Kimileri Aziyade'nin hiç bir zaman var olmadýðýný, sanal bir sevgili olduðunu vurgularken; Gide, Cocteau, Goncourt Kardeþler gibi kimileri de onun aslýnda bir erkek olduðunu ýsrarla öne sürmüþlerdir.
Aziyade ile yaþadýðý bu aþk ona Türk dünyasýnýn kapýsýný açar. Öte yandan Loti, geliþen siyasal olaylar karþýsýnda gönlünün haritadan silinmek istenen bu güzel ülkeden yana [olduðunu], hiç farkýna varmaksýzýn yavaþtan Türkleþ[tiðini] itiraf eder. Artýk, kendi ülkesi tehditle ve ölüm tehlikesiyle karþýlaþtýðý zaman duyacaðý coþkuyu biraz Türkiye için de duy[maktadýr]. Günün birinde gemisinin bir baþka ülkeye doðru demir alacaðýnýn bilincindedir. Genç subay 17 Mart 1877'de, Türk-Rus Savaþý'nýn çýkmasýndan bir süre önce, sevgilisine döneceði sözünü vererek Ýstanbul'dan ayrýlýr.
Türkiye'den dönüþünde sýkýntý ve özlem kaplamýþtýr içini. Anýlarýn yükünden kurtulmak için yazmayý düþünür. Acýsýnýn türküsünü söylemek, içindeki acýyý önüne gelene haykýrmak istiyordu. Hem yazmak için kafasýný yormasýna da pek gerek yoktu. Nasýlsa günlüðü elindeydi. Ufak tefek deðiþikliklerle Ýstanbul'da kaldýðý süreyi çok özgür bir biçimde roman gibi yeniden yazmaya baþladý. Yalnýzca adlarý deðiþtirdi; Hatice'yi Aziyade, kendisini Loti adýnda bir Ýngiliz deniz subayý yaptý. Bir de romana özgü etkileyici bir son bulmasý gerekiyordu. Buldu da. Romanýn baþ kiþisi Loti, Ýstanbul'a döndüðünde sevgilisinin öldüðünü öðrenince Ruslar'a karþý savaþan Türk birliklerine katýlacak ve Kars kalesi önlerinde þehit düþecekti.
Julien Viaud'nun ilk yapýtý Aziyadé 1879 ocak ayýnda satýþa çýkarýldý. Loti'nin bu ilk romaný hemen hiç ilgi uyandýrmadý. Romandaki olay örgüsünü oluþturan bir dizi küçük olayýn siyasal ve tarihsel bir fon üzerinde sýralanmasý yapýta belgesel bir çeþni katmaktadýr. Sultan Abdülaziz'in tahttan indirilip yerine V. Murat'ýn geçirilmesi, üç ay sonra onun yerine II. Abdülhamit'in tahta çýkarýlmasý, 23 Aralýk 1876'da Meþrutiyet'in ilaný ve yine ayný gün Bahriye Nezareti Binasý'nda toplanan Tersane Konferansý ve konferansýn baþarýsýzlýkla sonuçlanmasý bu fonun dokusunu oluþturur.
Aziyadé, yayýn için deniz kuvvetlerinden izin alma zorunluluðunu aþmak için yazar adý olmadan çýksa da, o yazmayý sürdürmekte kararlýydý. Bir yýl sonra Le Mariage de Loti Madame Adam'ýn Nouvelle Revue'sünde tefrika edilince yazýn dünyasýnda büyük yankýlar uyandýrdý. Aziyadé'nin yazarý birden üne kavuþmuþtu. Julien Viaud, üçüncü romaný Le Roman d'un spahi'de Pierre Loti imzasýný ilk kez kullanýr. Artýk yapýtlar birbirini izleyecektir.
Pierre Loti on yýl sonra ikinci kez Türkiye'ye gelir. Romanya Kraliçesi Elizabeth'in, yazýn dünyasýndaki adýyla Carmen Sylva'nýn çaðrýsýna uymak, Bükreþ üzerinden Ýstanbul'a gitme fýrsatýný vermiþtir ona. 6-8 Ekim 1887 tarihleri arasýnda Ýstanbul'da kalan Loti, bu üç gün içinde eski günlerin izini sürmeye, gençlik günlerinin üzerini örten külleri deþme[ye] çalýþýr. Amacý, Aziyade'nin ölümünden kesinlikle emin olmaktýr. Heyecan içinde, soluk soluða, gerçeði öðrenmek için çýrpýnýr. Çýlgýnca koþuþturma Topkapý'da Aziyade'nin mezarýnda noktalanýr. Bundan böyle Ýstanbul'a her geliþinde bu mezarý ziyaret edecektir. Bu üç günlük yolculuðun soluk kesen öyküsünden yeni bir yapýt doðar: Fantôme d'Orient (Doðudaki Hayalet).
1890 yýlýnda Carmen Sylva'ya ikince kez konuk olan Loti, oradan yine Ýstanbul'a uzandý. 12 -15 Mayýs günleri arasýnda Osmanlý baþkentinde kalan Loti'nin üçüncü kez niçin geldiði pek açýk deðildir. Günlüðünde resmi bir ziyaret için Ýstanbul'a gittiðini belirtmesi ünlü yazarýn Sultan Abdülhamit'in çaðrýlýsý olduðu varsayýmýna yol açmýþtýr. Gerçekten bu geliþinde Yýldýz Sarayý'nda Sultan Abdülhamit ile görüþmüþ, Mecidiye niþanýyla onurlandýrýlmýþtýr. Loti'nin Abdülhamit'e hayranlýk duyduðu doðrudur. Ama bu, siyasal nedenlerden çok estetik nedenlere dayanan bir hayranlýktýr. Çünkü hükümdarlar hep büyülemiþtir onu. Krallarý hep bir peri masalý kahramaný olarak algýlamýþtýr. Onun gözünde Osmanlý padiþahý Batýlý ruhun yeryüzünde en anlayamayacaðý insandýr, insanüstü sorumluluklarý olan Halife'dir, Asya çöllerinin derinliklerinde Tanrý'nýn gölgesi diye adý geçen adamdýr. Görüþme sýrasýnda sadrazam padiþahla ünlü konuðu arasýndaki konuþmalarý çevirmek için boþuna nefes tüketmiþtir. Çünkü Loti'ye göre ikisi de birbirlerini çok iyi anlýyor, Hýrýstiyan güçlerin sýkýþtýrdýðý imparatorluðun geleceði hakkýnda ayný kaygýlarý paylaþýyordu. Ötesi, Loti yalnýzca Abdülhamit'den deðil, çaðýn pek çok kral ve kraliçesinden iyi kabul görmüþtür. Ancak Loti, hiçbir zaman Abdülhamit'i savunmamýþtýr. Bu üçüncü Ýstanbul yolculuðundan Constantinople en 1890 çýkacaktýr.
Loti, 1894 yýlýnda henüz küçük bir çocukken yitirdiði inanca yeniden kavuþmak umuduyla Kutsal Topraklarý ziyaret etti. Fransa'ya dönüþte yine Ýstanbul'a uðradý. Bu dördüncü geliþi 12-18 Mayýs tarihlerine raslar. Abdülhamit'in çaðrýlýsý olarak Cuma Selamlýðýný izledi; Fransýz elçisi Paul Cambon'un eþliðinde Bursa'ya gitti. Bu yolculuðunu La Galilée'nin sonuna eklediði La Mosquée Verte'de anlatýr.
Balkanlar'daki huzursuzluk dolayýsýyla Ýstanbul'daki Fransýz Elçiliði'ne baðlý karakol gemisi Vautour'un komutanlýðýna atanacak kiþi önemli bir rol üstlenecekti. Belki diplomatik hesaplar, belki raslantý sonucu bu göreve Pierre Loti atandý.
9 Eylül 1903 günü Julien Viaud beþinci kez Ýstanbul'a geldiðinde elli üç yaþýnda, ünü dünyayý tutmuþ bir yazardý. Resmi iþlerinin dýþýnda dingin bir yaþam sürüyordu. Görünüþte genç bir Türk kadýnýndan gelen bir mektup, bu dingin yaþamýn sonu oldu. Yaþamýnýn sonuna kadar kandýðý bir aldatmaca söz konusudur burada.
Müslümanlýðý kabul etmiþ bir Fransýz'ýn torunlarý olan iki kýzkardeþ, Zennur ve Nuriye ile, o sýralar Ýstanbul'da bulunan arkadaþlarý Marie-Amélie, diðer adýyla Fransýz gazeteci Marc Hélys, sýradýþý bir þeyler yaþamak için Loti'ye mektup yazýp kendisiyle tanýþmak istediklerini söylerler. Tek amaçlarý eðlenmektir. Ýki yýl öncesinde Zennur, Loti'ye bir mektup yazmýþ ve Aziyadé'yi yayýnladýðý için teþekkür etmiþtir; insanýn sevdiði yazarý yakýndan tanýmak istemesi, Loti'den bir randevu koparmak için iyi bir bahane olabilirdi. Bu kez Marc-Hélys yazar mektubu.
Mektup Loti'nin keyfini kaçýrmýþtý ama her þeye karþýn randevuya gitti. Ýlk buluþmanýn ardýndan üç genç kadýn ona bir roman yaþatmaya karar verdiler. Kendilerinin, çaðdaþ genç Müslüman kadýn ruhunu temsil ettiðini sanýyorlardý, onun için yazacaðý bir romanla bu kadýnýn özgürlük davasýna katkýda bulunmasýný Loti'den rica etmeyi düþündüler. Buluþmalar birbirini izledi, ama üç genç kadýn gerçek kimliklerini gizlemeyi sürdürdüler. Bunu fýrsat bilen Marc Hélys, Aziyade çaðrýþýmlarýnýn yazarda uyandýrdýðý duygulardan yararlanarak hem mektuplarýnda, hem buluþtuklarý zamanlar, üstü kapalý biçimde sevgisini dile getirmiþti. Giderek tüm olup bitenler bir saklambaç oyununa dönüþtü. Loti ise tüm kuþkularýna karþýn kendini aldatmayý yeðliyordu. Marc Hélys Paris'e dönünce bu güldürüyü noktalamak gerekti. Marc Hélys, kendini Loti'ye tanýttýðý adla Leyla, ailesinin kendisini istemediði biriyle evlenmeye zorlamasý üzerine intihar etmeden önce, Loti'ye son bir mektup yazacak ve aþkýný itiraf edecekti! Bu aldatmaca, Loti'nin ölümünden sonra, Marc Hélys Le secret des Désenchantées'yi yayýnlayýnca aydýnlýða çýkmýþtýr. Pierre Loti'nin bu yaþadýklarýný anlatan roman büyük baþarý kazanmýþtýr.
Loti, 1910 yýlýnda emekliliðini ister. Altmýþ yaþýndadýr. 1910 aðustosunda altýncý kez Ýstanbul'a gelir, 15 Aðustos-22 Ekim 1910 tarihleri arasýnda dokuz hafta kalýr. Ýstanbul'a, romanýnda adýný Cenan koyduðu Leyla, dolayýsýyla Marc Hélys hakkýndaki gerçeði öðrenmek üzere gelmiþtir. Birkaç gün Kontes Ostrorog'a konuk olur, ardýndan Çemberlitaþ'ta tuttuðu bir eve yerleþir. Kýsa süre sonra hastalanýnca hastahaneye yatar, Fransýz konsolosunun Ortaköy'deki yazlýk konutunda uzun bir iyileþme dönemi geçirir. Öte yandan Cenan ve arkadaþlarý hakkýndaki tüm araþtýrmalarý sonuçsuz kalýr. 23 Ekim 1910 günü, bir daha hiç gelmeyeceðini sanarak Türkiye'den ayrýlýr.
Ýtalya 1911 eylülünde Trablus'a saldýrýnca yalnýz Pierre Loti buna karþý çýktý. 3 Ocak 1912 tarihli Figaro'da çýkan yazýsýnda Ben yalnýz Ýtalyanlar'ý deðil, hepimizi, kendine Hýristiyan diyen bütün Avrupa halklarýný üzüntüyle protesto ediyorum diyor, yazýsýný þöyle sürdürüyordu: Kendine Hýristiyan diyen Avrupa'nýn gözünde bütün ülkelerin Müslümanlarý avlanmasýna izin verilen av hayvanlarýdýr. [...] Türkiye kendisine böyle davranýlmasýna razý gelmeyecektir. [...] Türkiye korkulacak bir savaþçýdýr, gururlu ve kahraman ordusuyla kanýnýn son damlasýna kadar kendini savunacaktýr. Bu, Doðu'nun gizemine tutkun, Türkler'e duygusal yakýnlýk duyan Pierre Loti deðil, tümüyle siyasal tavýr sergileyen, güdümlü bir yazardýr. Ýtalya karþýtý bu yazýdan dolayý aboneliðini iptal edenlerin çokluðu Figaro'nun müdürü Gaston Calmette'i güç durumda býraktý.
1912 Lozan Antlaþmasý'yla Trablusgarp ve Bingazi'nin Ýtalya'ya verilmesinin hemen ardýndan Birinci Balkan Savaþý patlak verdi. Loti sesini yükseltmekte gecikmedi, altmýþ yaþýný geçmiþ olmasýna karþýn giderek artan bir ateþ ve coþkuyla Türkiye'yi savunmaya koyuldu. Emekli olduðu için, taþýdýðý üniformanýn yazdýklarýný kýsýtlamasý söz konusu deðildi artýk. Önce, Figaro'da sonra Gil Blas'da sürdürdüðü yazýlarla Avrupa'yý küçük Balkan devletlerinin suç ortaðý ilan etti. Katil Türkler diye manþetler atan basýna, Türkler'e kara çalmaya uðraþan satýlmýþ yazar bozuntularýna ateþ püskürüyordu. Avrupa'da [Türkler'i] destekler görünenlerin tümü bugün onlarý aþýrý bir rahatlýkla reddediyor, hakaret yaðdýran basýn, onlarý korumayý üstlenmiþ siyasetçiler ve bir zamanlar dost olduklarýný ilan eden Batýlý Güçler, hepsi onlarý ortada býrakýyor diyordu. 22 Ocak 1913'de Turquie agonisante piyasaya çýktý. Bu kitap, mektuplardan ve makalelerden oluþan bir derlemedir.
Loti'nin Türkler'den yana oluþu nasýl açýklanabilirdi? Bazý Fransýz araþtýrmacýlarýn öne sürdüðü gibi otuz beþ yýl önce yaþanmýþ bir aþkýn anýsý siyasal bir tavýr almaya yetebilir miydi? Loti Türkler'e duyduðu baðlýlýk ve saygýnýn kiþisel nedenlere çok daha az baðlý olduðunun altýný çizer. Bu nedenleri dizgesel biçimde açýklamasa da onlarý yapýtlarýna serpiþtirilmiþ olarak bulmak mümkündür. O, özellikle sadakat, dürüstlük, büyüklere saygý, konukseverlik, düþman olmayan herkese beslenen, hatta hayvanlarý da kapsayan sýnýrsýz sevecenlik gibi, artýk Avrupa'da sarsýlmýþ deðerlerin hâlâ Türkler'in yaþam biçemini belirlemesine hayranlýk duymaktadýr. Varoluþun kozmik sonsuzluk içinde bir raslantý olduðunu ve bu raslantýnýn kaybolurken tozdan öte hiçbir þey býrakmadýðýný düþünen Loti için zaman geçiyor korkusu, yalnýzlýk korkusu, yaklaþan hiçliðin verdiði korku Türkiye'de duyulmaz. Türkler bütün Doðu'nun en temiz ruhlu, en hoþgörülü insanlarýdýr.
Osmanlý hükümeti þükran belirtisi olarak Turquie agonisante yazarýný Ýstanbul'a resmen davet etti. 12 Aðustos - 17 Eylül 1913 tarihleri arasýna raslayan bu yolculuk onun Türkiye'ye yedinci ve son geliþi olacaktý. Ýstanbul'da kaldýðý süre içinde hükümet ve saray mensuplarý ile görüþtü, padiþah tarafýndan kabul edildi. 18-21 Aðustos günleri arasýnda Edirne'ye bir yolculuk yaptý. Trenin geçtiði her yerde nerdeyse bir kurtarýcý gibi coþkuyla karþýlanýyordu. Ýstanbul'a dönüþünden Fransa'ya hareketine kadar, daha önce Ostroroglar'a konuk olan Loti, Yavuz Selim'de kendisi için özel olarak hazýrlanýp döþenmiþ bir evde aðýrlanmýþtýr.
Birinci Dünya Savaþý patlak verince Loti silah altýna alýnmasýný ister. Türkiye'nin savaþta yer alacaðý kamptan kaygýlanmaktadýr. Bir Türk-Alman baðdaþmasýný engellemenin görevi olduðuna inanýyordu. Bu amaçla Enver Paþa'ya gönderdiði mektup 6 Eylül 1914 tarihli Figaro'da yayýnlanmýþtýr.
Pierre Loti savaþýn ardýndan Türkler'i savunmak için yine kalemine sarýlýr. Ne Türkler'e hakaret eden, eski önyargýlarla gözleri körelmiþ, Doðu'ya hiç ayak basmamýþ adamlara, ne de besleme basýnýn Türkler'e kara çalan her yazýsýna Ýncil'den alýnmýþ sözler gibi inanýlmasýna dayanamýyordu. Sansürün Ermeniler'e, Yunanlýlar'a ucu dokunan her þeyi kesmesine, ama Türkler'e yönelik en aðýr aþaðýlamalarý hoþgörmesine isyan ediyordu. Her þeyden önce onlar Hýristiyan deðiller, zavallý Türkler; iþte bu, Avrupa'nýn gözünde en büyük kusurdur [...] her zaman onlar haksýz çýkarýlacak, bedel her zaman onlara ödetilecektir diyordu. Artýk Batý'da Türkler'in yasadýþý paryalar olduðu ve yalnýzca düþmanlarýnýn barýþ konferansýna katýlma hakký olduðu kabul edilmiþ gibi görünmektedir. Çünkü Türkler ne yaparlarsa yapsýnlar Avrupa daima onlarý haksýz bulacaktýr. Ýnsan haklarýna ve antlaþmalarýn ruhuna aykýrý olarak Ýzmir'e yerleþen yabancý iþgalciler[in] kanlý bir savaþa yol açmasý olasýdýr. Ne ki Ýzmir'i Yunanlýlar'a vermek, Foçalýlar zamanýnda Marsilya'da Yunanlýlar'ýn çok olduðu ve orada iyi iþler çevirdikleri bahanesiyle burasýný da onlara vermeyi önermekle aþaðý yukarý aynýdýr.
Öte yandan Pierre Loti Birinci Dünya Savaþý'ndan sonra Türkler'i savunurken bunun Fransa'nýn ulusal çýkarlarý açýsýndan önemini sýk sýk dile getirmekten kaçýnmamýþtýr. Çünkü Fransa Halife'nin imparatorluðuna milyarlar yatýrmýþtýr. Rusya'nýn çökmesinden sonra Türkiye'nin de yýkýlmasý Fransa'ya çok pahalýya mal olacaktýr. [...] Orada piyasayý elinde tutan tartýþmasýz Fransýz tacir ve bankerlerdir ve Türkiye ile sürtüþmek Fransa'nýn yýlda ortalama iki buçuk milyar kaybetmesine yol açacaktýr.
Pierre Loti sansürü aþmak için etkili dostlarýna baþvuruyor, Türkiye lehinde giriþimlerde bulunmalarý için onlarý bir çeþit baský altýnda tutuyordu.
Türkler lehine yürüttüðü bu kampanya giderek kendisinin Türkler'e yaklaþýmýnda da deðiþikliðe yol açacak, Mustafa Kemal'in çevresindekileri yurtlarýný savunan kahramanlar olarak selamlayacak ve kaderci bir bekleyiþ içinde olan deðil, haklarý için savaþan Türk'e destek verecektir. Büyük Millet Meclisi Hükümeti Loti'nin bu tutumuna incelikli bir yoldan karþýlýk verir. Fransadaki temsilcimiz Ferit Bey'in eþi Müfide Haným Loti'ye Mustafa Kemal Paþa'nýn bir mektubuyla Meclis'in armaðaný olarak bir halý vermekle görevlendirilir.
Pierre Loti 10 Haziran 1923 te öldü. Ardýnda kýrk kadar yapýt býraktý. Ýngilizce'ye, Almanca'ya, Ýtalyanca'ya, Japonca'ya... çevrilen bu yapýtlardan yedisi Harf Devrimi'nden önce eski yazýyla Türkçe'ye de çevrildi. Latin harfleriyle dilimize kazandýrýlan yapýtlarýnýn sayýsý da yediyi aþmýyor. Bunlarýn arasýnda ne doðrudan Türkiye'yi savunduðu, ne de konusu Türkiye'de geçen yapýtlarýnýn tümü var. Doðudaki Hayalet ise ilk kez Türkçe'ye aktarýlýyor. Pierre Loti üzerine yazýlmýþ üç yüzü aþkýn kitaptansa yalnýzca bir tanesi Türkçe'ye çevrildi. Türk yazarlara gelince, Pierre Loti hakkýnda bugüne kadar yalnýzca bir Türk yazar Türkçe bir kitap yazdý: Abdülhak Þinasi Hisar.

Faruk Ersöz

DOÐUDAKÝ HAYALET
(Fantôme d'Orient)

I

Eylül 188...

Güzün kendini artýk biraz belli ettiði serin bir eylül akþamýndan sonra geceyarýsý. Her yer sessiz. Huzur içinde uykuya dalmýþ ailemin evinde yalnýzca ben uyanýðým. Sýkýntýdan ve beklemekten kafam karmakarýþýk. Yarýn sabah yola çýkacaðýmý düþünerek erken yatacaðýmý söyleyip daireme çekileli nerdeyse iki saat olacak. Ama uyku tutmuyor. Kendi özel daireme kapanmýþ, odadan odaya boþ boþ dolaþýyorum, denizci olarak çýktýðým uzun, uzak seferlerin arifesinde olduðu gibi sýnýrsýz düþler kuruyorum, geçmiþ günleri, sonsuza dek bitmiþ þeyleri, ölmüþ yüzleri sýkýntýyla içimden geçiriyorum.
Ancak bu kez yalnýzca bir aylýðýna yola çýkýyorum ve Ýstanbul'dan uzaða gitmeyeceðim, ama bu yolculuk üzüntülü olacak...
Mutsuz bir masal oyunu olan yaþamýmýn unutulmaz bir perdesi orda oynandý mutlaka, o yüzden oraya dönmek düþüncesi böyle tedirgin ediyor beni, o yüzden ordan gelen her þey, aklýmdan geçen bir Türkçe sözcük, bir Doðu silahý, bir Türk kumaþý, bir koku beni hemen bir sürgün gibi düþlere daldýrýyor, gözlerimin önünde Ýstanbul beliriyor yeniden. Dairem bir eski zaman emirinin dairesiyle ayný, oymalý küçük kemerler, eskil sýrma iþlemeler ve beyaz kireç badanasýyla sevdiðim baba evimin ortasýna büyü yoluyla yerleþtirilmiþ herhangi bir Doðu evine benziyor; bunun nedeni sadece sanatsal özenç deðil. Ýslam dünyasýnýn bir daha kopamayacaðým çekiciliðine Boðaziçi kýyýlarýnda oturduðum zamanlar kapýldým; bu çekiciliði türlü türlü biçimlerde, nesnelerde, resimlerde, renklerde bile duyuyorum, hatta duvar çinilerimdeki þu yapmacýksýz boyanmýþ eski düþ çiçeklerine varýncaya deðin. Özellikle bu hüzünlü çekicilik beni etkiliyor, yarýn olacaðým yere, oraya doðru çekiyor beni.
Öyleyse Ýstanbul'u bir daha göreceðim doðru... On yýldýr düþlediðim o kutsal yolculuk pekâlâ gerçek ve yakýnda demek...
Denizcilik mesleðinin raslantýlarýyla dünyanýn her köþesini dolaþtýðým on yýldan beri bir daha geri dönemedim oraya, hiç olmadý, beni sürekli ordan uzaklaþtýranýn bir yazgý, amansýzca bir cezalandýrma olduðunu söyleyesi geliyor insanýn. Büyük umutsuzluk içinde yýkýlmýþ bir küçük Çerkes kýzýna ordan ayrýlýrken ettiðim tumturaklý dönüþ yeminimi hiçbir zaman tutamadým.
O benim sevgilimdi; bütün ruhumla kendimi ona verdiðimi, yaþadýkça ve sonsuzluklarýn ötesinde süreceðini sanýyordum; ona iliþkin hiçbir þey bilmiyorum artýk.
Ama ondan ayrýldýðýmdan beri uykuda beni sürekli kovalayan görüntü hep ayný: Gemim beklenmedik biçimde çabucak, gizlice Ýstanbul'a uðruyor; düþte görülen bu Ýstanbul tuhaf, büyümüþ, bozulmuþ, iç karartýcý; ona kavuþmanýn ateþi içinde aceleyle karaya çýkýyorum, binlerce þey beni engelliyor, vakit geçtikçe tedirginliðim artýyor, sonra hemen demir alma vakti geliyor ve o zaman onu yeniden görmeden hareket ettiðim, yitmiþ izinden hiçbir þey bulamadýðým için yüreðim daralýyor, uyanýyorum...
Beklemekle geçen bu gecede, acýmýn türküsünü söylemek, gelene geçene güçlüce haykýrmak için vaktiyle çýkardýðým ve çýktýðý günden bu yana açmaya cesaret edemediðim bir kitabý arýyorum korkuyla, yeniden okumak için. Beceriksizce kaleme alýnmýþ, acýnasý, küçük bir kitap bu; ama o günkü tüm duyarlýðýmý, bozguna uðramýþ, ilk kez ölesiye alt üst olmuþ ruhumu koymuþtum o kitaba, yazmayý sürdüreceðimi, ileride Aziyade'nin adsýz yazarýnýn kim olduðunun anlaþýlacaðýný düþünmeden. (Aziyade, onun söylemek istemediðim daha hoþ, daha yumuþak olan gerçek adý yerine benim uydurduðum bir Türk kadýn adýdýr.)
Dinsel bir saygýyla, sanki bir gömütün kapak taþýný aralamýþ, içine bakýyormuþum gibi o unutulmuþ sayfalarý çevirmeye baþlýyorum, vaktiyle yazdýðým bu sayfalar beni þaþýrtýyor.
Önce beni gülümseten çocuksu þeyler var. Kalýplara uyan bir Loti var, kendisine benzediðimi sandýðým. Sonra, þurda burda meydan okumalar, Tanrý'ya karþýgelmeler var; bunlarýn bir kýsmý bana berbat gelen beylik, hep yinelenen þeyler, öbür kýsmý umutsuzlukla, ateþle dolu, sanki duaymýþ gibi. Ah! o gençlik çaðý, Tanrý'ya hem karþýgeldiðim, hem de yakardýðým günler!...
Ama satýr aralarýnda, güçsüz, ses vermeyen sözcükler arasýnda uyuyan, dile getirilmemiþ her þey, yavaþça uyanýyor, yitip gitmeleri için býraktýðým uzun geceden dýþarý çýkýyor. Yaþamýmýn, geçmiþte kalmýþ aþkýmýn akýl ermez gizli yanlarý yeniden gözümde canlanýyor; bunlar olmasa ne derin bir çekicilik, ne de yürekten bir korku söz konusu olurdu. Ara sýra, bu kitap bir anýyý ya da çektiðim bir acýyý çaðrýþtýrdýðý zaman, belirsizce algýlanan büyük gizlerdeki büyük uçurumlarý sezinlemenin getirdiði türden dondurucu bir sarsýntý ya da ruh ürpertisi duyumsuyorum. Öteden beri varolan ya da belirsizce dile getirmesi bile olanaksýz, bilemediðim, baþka gizler bunlar. Öykümüzün baþladýðý taþlýk Selânik kýrlarýnda ayýþýðýnýn mayýsta uyandýrdýðý izlenimi yeniden ansýzýn duymak niçin ürpermeme yetiyor? Ya da Eyüp'teki gizli evimizden içeri giren bir kýþ akþamý güneþinin görüntüsü? Ya da Türk dilinin titremleriyle ve genç, pes sesiyle onun söylediði bir tümcenin aklýma gelmesi? Ya da yine yalnýzca ordaki yýkýk duvarýn, tenha sokaðýn bir köþesine vuran gölgesiyle yakýndaki camiyi boðmasý? Kavramasý pek güç, varla yok arasý çok küçük þeyler bunlar; ama insaný böylesine ürpertmek için, insan ruhunun bilinmez derinliklerinde nelere baðlýdýr öyleyse bunlar, geçmiþte kalan neye baðlanacaklar, tükenmiþ hangi serüvenlere, hâlâ acý çeken hangi toprak bedene? Ve insan niçin bu garip ansýma sarsýntýlarýný, özellikle aþkýn tadýna doyulmaz, öldüren büyüsünün deðneðiyle dokunduðu ülkeler, yerler ve zaman söz konusu olduðunda duyumsuyor?
Birçok sayfayý göz bile atmadan hýzla çeviriyorum. Kitap gereði ya da yersiz araþtýrmalar için daha þaþýrtýcý olsun diye gerçekleri az çok beceriksizce düzene koyduðum, deðiþtirdiðim sayfalarý atlýyorum. Sonra iþte Eyüp'teki son günlerimiz, koyup gitmenin yürek burkan acýsýyla dolu, oysa ilkyaz bir kez daha eski Ýstanbul'a geliyor, hüzünlü sokaklara badem aðaçlarýnýn beyaz çiçeklerini serpiyordu. Þimdi de son bölüm, bütün o uydurma Azrail bölümünü ben eklemiþtim; ama yalnýzca o zamanki düþüncelerime göre yazýlan öykülere bir son gerektiðini sandýðým için deðil, daha çok ikimizin sonunun öyle gelmesini ateþle düþlediðim için. Anýmsýyorum, bu son bölümü yazarken içim kan aðlamýþtý ve uydurma olmasýna karþýn nerdeyse doðru çýktý; yýllardan sonra bu akþam hiç beklemediðim bir iç çarpýntýsýyla bu bölümü yeniden okuyorum, biraz da yaþam güncesindeki son sayfayý öldükten sonra okurmuþ gibi.
Ne yapalým! Asýl son henüz gizemini koruyor ve yakýnda bu sonu öðreneceðimi, orada bütün o külleri eþelemek için yarýn yola çýkacaðýmý düþünerek titriyorum.
Sonradan olanlara gelince, aslýnda yalnýzca þöyle:
Hayýr, ona iliþkin hiç bir þey bilmiyorum. Hem hoþ, hem sonsuz üzücü gelen ölümüne inanmam hiçbir temele dayanmýyor. Gitgide, sevimizin öyküsünde duraklama oldu, ama kesin çözüme kavuþmadý; bizim ikimizin bu öyküsü yitip gitti, ama bitmedi.
Ýlk zamanlar sýkýca gözetilmesine karþýn, binlerce güçlüðü aþýp gelen kýsa seyrek mektuplar bana ulaþýyordu, bastýrýlmýþ yakýnmalar taþýyan bu mektuplar kesileli yedi yýl olacak yakýnda. Ahmet'ten gelen mektuplar da bitti, üstelik insaný kaygýya düþürecek biçimde. Önceleri, tuhaf inanýlmaz bir hal aldý bu mektuplar; yazan, Ahmet'in hiçbir zaman yapmayacaðý biçimde adlarý, kiþileri birbirine karýþtýrýyor, bana Aziyade'den söz etmemekte direniyordu, - öyle ki, sormaya cesaret edemedim, ne de yanýt vermeye, çünkü kurulu tuzaklardan, gizlerimizi yakalayacak yabancý ellerden korkuyordum.
Hem sonra, bu bilmeceyi uzaktan nasýl çözmeli; Ýstanbul'da harem dairelerinin parmaklýklarý arkasýnda iz sürmeyi yeterince candan, yeterince becerikli, yeterince güvenilir hangi dosta yüklemeli... Üstelik, yýllar yýlý döneceðimi umdum, - yaþamýmdaki raslantýlar aksine baþka yerlere götürdü beni, Afrika'ya, Çin'e, hep daha uzaða... Böylece gitgide içimdeki anýlar yatýþtý; tümüyle suçlu deðildim ben; anýlar renk yitirmeye baþladý, üstlerinde toz, üstlerinde mezar topraðý vardý sanki.
Yalnýzca geceleri, düþlerdeki ayýklýk anlarýnda dinmek bilmeyen piþmanlýklarým sürekli ayný biçimde geri geliyordu; kendimi hep Ýstanbul'a geri dönmüþ sanýyordum; büyük, ölgün bir gökyüzü üzerine karanlýk, çok yüksek kubbelerinin gölgesi düþmüþ bir Ýstanbul'a; sonra kaygýyla hep oradan oraya koþuþturuyor, elimde olmaksýzýn durup kalýyor, hedefe varamýyordum; sonunda demir alma vakti geldi sanýp ona ulaþmama yetecek saniyeleri boþa harcamanýn iç acýsý ve tedirginliðiyle hep uyanýyordum.
Ah! þu acayip Ýstanbul, bana geceleri görünen boðucu hayalet þehir! Kimi kez uzakta kalýyor, yalnýzca silueti görünüyordu ufukta; alacakaranlýkta ýssýz kumsallardan birine çýkýyor, ta ötede, minareleri, kubbeleri görünce, mezarlarla dolu, iç karartýcý fundalýklar arasýnda bir koþu tutturuyordum, sonra uykulu olduðumdan koþmam aðýrlaþýyordu; bazen de bataklýklarda oluyordu bu, sazlar, süsenler, bütün su bitkileri koþarken önümü kesiyor, üstüme dolanýyor, bana köstek vuruyorlardý. Ve vakit geçiyor, ben ilerleyemiyordum.
Bazý defalar, gemim kutsal kentin eteklerine kadar getiriyordu beni; o zaman ona ulaþamýyorum diye sokaklarda iþkence çekiyordum; içiçe geçen, karanlýk, boþ sokaklarýn karmaþasýnda yaþlý efendisinin oturduðu Mehmet Fatih semtine koþuyordum önce; sonra, yolda doðrudan onun evine gidemeyeceðim birden aklýma geliyordu; kararsýzlýða düþüyordum, ateþ basýyordu, bu sýrada dakikalar akýp gidiyor, yaþýyorsa ne olduðunu, - ya da öldüyse, hiç deðilse hangi mezarlýða gömüldüðünü bana söyleyebilecek eski tanýdýklardan birini bulmak için ne yapacaðýmý bilemiyordum; ve vaktim kararsýzlýk içinde bocalamakla, yolumu kesen hayalet gibi insanlarla karþýlaþmakla geçiyordu; yine bazý defalar deðerli dakikalarýmý saçma sapan iþlerle boþa harcýyordum; týpký bir zamanlar gezmeye çýktýðýmda yaptýðým gibi silah pazarýnda takýlýyor ya da alýp getirsinler diye gönderdiðim, bir türlü dönmeyen kiþileri beklemek için kahvede oturuyordum; ya da yine tam bir dehþet içinde, bilinmedik, ýssýz mahallelerde koyu bir gecenin ortasýnda kurulmuþ kapanlar gibi beni tutan gitgide daralan sokaklarda kendimi kaybediyordum; ve sonunda birdenbire o amansýz demir alma vakti geliyor, aþýrý tedirginlik uyanmama yol açýyordu. Saplantýyý andýran bu düþ on yýldan beri defalarca yinelendi bende, her hafta yinelendi, ama onun genç yüzünü, çirkinleþmiþ ya da ölmüþ haliyle bile bir daha hiç, hiç görmedim; hiçbir zaman bir hayaletten bile, istediði kadar anlaþýlmaz olsun, onun yazgýsý üzerine bilgi edinemedim.
Þimdi beni uzak tutan kötü büyü sonunda bozulmuþ görünüyor; bana kuruntudan ibaretmiþ görünecek kadar o gördüðüm karanlýk düþlerle gitgide bütünleþen bu kenti tümüyle aklým baþýmda ve dipdiri olarak güpegündüz, güneþ altýnda yine göreceðim. Yolda hiç bir þeyin beni engellemeyeceðine, hedefe varacaðýma, o sokaklarda uyku sersemliðiyle adýmlarýmý yavaþlatmadan yürüyeceðime, yaþayan insanlara sorular soracaðýma, yitirilmiþ o sevgili izi belki yine bulacaðýma inanasým gelmiyor.
Yarýn gerçekten yola çýkýyorum, sanki herhangi bir yere gidecekmiþ gibi pek önemsemez ve gerçekçi biçimde çýkýyorum yola; bavullarým aþaðýda, yarýn sabahtan beni trene götürecek arabanýn almasý için hazýr. Tüm yaþamýmda olduðu gibi telaþ içinde Paris-Bükreþ Ekspresi'yle Avrupa'yý boydan boya üç günde hýzla geçeceðim. Bu arada yol üzerinde Karpatlar'da tanýnmamýþ bir kraliçenin sarayýnda bir hafta kalacaðým: Yolun tedirginlik veren son evresinden önce biraz düþ ve esriklik içeren bir mola olacak bu. Sonra Varna'dan Karadeniz yoluyla Ýstanbul'a varacaðým.
Yol hazýrlýklarým raslantý sonucu erkenden bittiði için, yolculuk öncesinde bu akþam dinginliði bozulmuyor; her þeye çevredeki o sessizlik ve uyku egemen.
Þimdi daha deðerli olan, yanýmda götüreceðim ufak tefek nesneleri topluyorum, mektuplarý, muskalarý, bana verdiði o yüzüðü. Sonra, dinsel bir saygýyla, eski Doðu iþlemeleri altýnda saklý gizemli bir çekmeceyi açýyorum; içinde Eyüp'ten getirdiðim bin türlü ufak tefeðin uyuduðu bir tabut bu, onun çocuksu yazýsýyla sözcükleri beceriksizce çiziktirdiði kâðýtlar, Bursa iþi sedirimizin kumaþýndan kesilmiþ parçalar, bir zamanlar baharda Ýstanbul bahçelerinde açan çiçeklerin acýnasý hayalleri var içinde. Bu gizli çekmecenin en derin yerinde, bu kalýntýlarýn altýnda, Arap harfleriyle yazýlmýþ bir adresi arýyorum, oradan ayrýlacaðým günün sabahý Ahmet Yeni Cami Alaný'ndaki dilekçeciye yazdýrmýþtý: ona göre, Ýstanbul'a uzun yýllar sonra ancak dönersem, önceki gün Aziyade'nin yazdýrdýðý, üstünde kendi adý olan bütün öbür zarflar, onlarla mektuplaþmak için bütün araçlar tükendiðinde, bu adres onu bulmak için baþvuracaðým son çare olacaktý.
Bu adres þöyle; beþ ya da altý satýr, bir türlü bitmiyor; yaþlý bir Ermeni kadýnýn adýný ve oturduðu yeri belirtiyor: "Anaktar-Þiraz, Kasýmpaþa Mahallesi'nde Hacý Ali Alaný'nda alçak damlý bir evde oturur, yan tarafta bir manav, karþýda fes satan bir ihtiyar vardýr".
Ahmet bu kadýnýn, evinden, sahibi olduðu için hiç ayrýlmayacaðý kanýsýndaydý. Vaktiyle, o yetim bir çocukken bu kadýn onu evine almýþ, bilmem hangi hastalýða tutulduðunda ona bakmýþtý; Ahmet kadýnýn kendisini çok sevdiðini, iþini, evini yirmi kez deðiþtirse bile nerede bulunduðunu bileceðini söylüyordu. Anýmsýyorum, açýk havada, caminin dibinde, çýnarlarýn altýnda pek berrak bir ilkyaz ve gençlik güneþinin aydýnlýðýnda yazýlmýþtý bu acýnasý naif adres, sonra ben dünyayý gezerken on yýla yakýn bu çekmecenin karanlýðýnda uyudu! Þimdi sararmýþ solmuþ, ölmüþ kiþilerle ilgili eski bir belge havasý gelmiþ üstüne. Onu iyice rengi atmýþ görmek bana acý veriyor. Doðu'nun þiddetli ýþýðýna onu geri götürebilmek, bana inanýlmaz geliyor, üstünde yazýlý sözcüklerin beni, düþgücümün uydurmalarý, belleðimin hortlaklarý olmayan hâlâ yaþayan gerçek insanlara götürecek bir ipucu olabileceði de. O zavallý yaþlý Ermeni kadýn, o manav, o fes satan adam, yitik bir dýþ mahallenin sýradan yoksul insanlarý, sonra þöyle böyle anýmsadýðým kadarýyla bir iki kez geldiðim, bir Türk kahvesinin küçük bahçesinde yüzyýllýk asmalarýn altýnda alacakaranlýkta Ahmet'le oturduðum o eski küçük mahalle, - kim bilir ne olmuþtur þimdi, orada nelerle karþýlaþacaðým kim bilir...
Hem ayrýca on yýl tüm imgelerin ayný karanlýk içinde kaybolduðu epey uzun bir zaman aralýðý. O yüzden, ilk zamanlar, henüz pek ses vermeyen bir tedirginlik duygusu, daha çok dingin bir ince hüzün içinde sürüp gidiyordu daldýðým düþler. Ama birden, pekâlâ yaþýyor olabilir diye düþününce, üstüme daha büyük bir sýkýntý geliyor. Oldukça uzun zamandýr bu düþünce bu kadar dokunaklý biçimde kendini göstermemiþti bende. Aslýnda, bilmediðime, hiç bir þeyden emin olmadýðýma göre, yakýnda, birkaç gün sonra kendimi onun karþýsýnda bulmam olanaksýz deðil, yarýnmýþ gibi titretiyor bu beni. Ah! onun bakýþlarýyla, öldü sanmaya alýþtýðým, acýlý ya da gülümseyen bakýþlarýyla yine karþýlaþmak, onun deyiþiyle "göz göze geldiðimizi" yine görmek yok mu; ah! bu anýn korkusu ya da esrikliði...
Ne durumdadýr acaba þimdi, yirmi sekiz yaþýnda yüzü nasýldýr? Bir zamanlarýn gözleri deniz yeþili, narin küçük kýzý bir kadýnýn olanca güzelliðiyle mi yine karþýma çýkacak, ya da kim bilir kösnüden ve seviden yana sonsuza dek bitmiþ bir varlýk olarak mý? Hem ne fark eder, ister yaþlanmýþ, ister ölmek üzere olsun.. ben onu hâlâ seviyorum. Ama ne olursa olsun, bu garip karþýlaþma aný ikimiz için de biraz ürkütücü olur, iþlerin yoluna konabileceði bir yarýný, korkmadan.tasarlanabilecek bir arkasý olmazdý. Aziyade ile Loti, en azýndan eski günlerdeki Aziyade ile Loti artýk öldüler; onlardan arda kalabilmiþ olanlar, yüzce ve ruhça kuþkusuz hafifçe onlara benzeseler de dönüþüme uðradýlar; az önce kapattýðým þu küçük, çocuksu kitabýn doðruladýðý gibi, onlarýn ikisi de öldüler.
Söylemesi nerdeyse günah: Þu anda oralarda yalnýzca bir mezar bulacaðýmdan emin olmayý yeðlerdim sanýyorum. Hem onun için, hem kendim için, ne düþünmenin, ne de acý çekmenin kalmadýðý topraða sonunda girerken onun beni arkada býrakmasýný isterdim. O zaman içtiðim dönüþ andýný tutmak için, sürüp giden sonsuzluklarý huzur içinde geçiren, servi ormanlarý içindeki, insan güven veren gizemli yazýtlarla bezeli o küçük mezar taþlarýndan birinin önüne giderdim.
Dairemde aðýr, insana tedirginlik veren bir hava var bu akþam. Yanan tek þamdanýn gerileri belirsiz bir karanlýkta býrakmasý yüzünden her þey üzüntülü bir havaya bürünmüþ; orda burda kesici silahlarýn keskin çelik yüzleri, yataðanlarýn eðmel aðýzlarý parýldýyor ve duvar kaplamalarýnýn koyu kýrmýzýsý üstünde garip iþlemeler, Doðu'nun benim hiç anlayamayacaðým gizlerini sanki simgelerle anlatýyorlar. Bizden önce gelen hangi kuþaðýn, hangi bilinmez kiþileri bu resimlere düþlerini, deðiþmez düþlerini koydular? Kendileri için çeliðe su verilerek bu silahlarýn yapýldýðý, bu sýrmalarýn iþlendiði insanlarýn hangi boþ düþleri vardý, hangi sevileri, hangi umutlarý? Þimdi kutsanmýþ topraklarda, beyaz camilerin eteðinde uyuyan o insanlarý hiç olmadýðý kadar uzak duyumsuyorum kendimden. Bu akþam, bütün bu eski Doðu görünümü, farklý insan ýrklarýnýn ruhlarýna varýncaya deðin ne ölçüde benzemediðini, aþký oralarda bulmaya çalýþmanýn tüm saçmalýðýný, olanaksýzlýðýný, sakýncasýný bana daha iyi duyuruyor. Yanýlgýya düþüp birbirini seven iki kiþi arasýnda, kalýtým ve temelinden farklý eðitim engeli, anlaþýlmasý olanaksýz sorunlar uçurumu her zaman kalýr. Üstelik son demleri geldiðinde, çocukluðun dinsel yanýlgýlarýndan kalmýþ, hâlâ bir parça tatlý gelen, ölecekleri sýra kendilerini oyalayacak, ortak anýlarý olmayacaðýný, dahasý, sonradan ayný topraðýn kendilerini birleþtirmesinden yoksun kalacaklarýný kestirmeleri gerekir.
Zaman ve ölüm sizi daha çok ayýrýyor ve insan karþý hiçliklerin içinde eriyip gidiyor gibi görünür böylece.
Buradaki þeylere Türk kokularý sinmiþ, sarayda olduðu gibi, bu kadarý fazla; bu sessizlik de sýkýcý, kokular havadaki aðýrlýðý artýrýyor, - pencereleri açýyorum ardýna kadar...
Sessizlik ayný kalýyor, hatta artýyor, çevrenin tüm sessizliðiyle uzayýp gidiyor. Bir gece kelebeði, ayýn uzun ýþýnlarý içeri giriyor. Bir serinlik giriyor içeri, bahçelerden, kýrlardan, büyük bataklýklardan, surlardaki küçük karaaðaçlarýn ötesinden gelen, cana deðen bir serinlik. Bu serin hava sanki çok karanlýk bir düþten uyandýrýyor beni, yaþamý solumak için pencereden sarkýyorum. Yöredeki tanýdýk bildik þeyler hep bildik yerlerinde görünüyor. Ay aydýnlýðý bu gece onlara, bilmiyorum nasýl, bir deðiþmez dinginlik, bir parça da gerçekdýþýlýk katýyor; ama onlar her zaman olduðu gibi hep ayný ve ben yaþam boyu bu eski damlarý, bu duvar yüzlerini, bahçeler arasýndan geçen bu derin yollarý, bu yeþil kütleleri hep gördüm ve þu anda tüm bunlarýn, doðduðum topraklara ait üzüntülü, küçük bir ezgi çaðýrarak buralardan gitmememi öðütlediðini söyleyesi geliyor insanýn. Baþkalarý, benden yalýn niceleri, bu ülkeden, ne de yalnýzca bu yöreden hiç ayrýlmadýlar!... Belki, ben de onlar gibi yapsaydým...
Bahçelerden bir koku yükseliyor, nem, yosun, ölmüþ yaprak kokusu, havalar soðumaya baþladýðýnda hafif sis basan akþamlara özgü. Güzdeyiz artýk! Bir yaz daha geçip gidiyor ve Ýstanbul'dan döndüðümde bitmiþ olacak. Tanrým, bu yolculuða çýkýnca, duvarlarýmýzý bezeyen güllerin en güzel açtýðý günleri kaçýracaðým ve eylül güneþinin son pýrýltýlarýnda karalar giyinmiþ iki aziz kadýnýn avluda dolaþtýðýný bu yýl göremeyeceðim. Hem kim bilir bu þeylere bir daha ne zaman kavuþurum, çünkü beklenmedik olaylarla dolu denizcilik benim mesleðim. Ýþte þimdi bu yolculuk arifesinde üzüntülü, yüzüstü býraktýklarýmýn özlemiyle kalakalmýþ durumdayým.
Sonra silahlarýn parýldadýðý koyu kýrmýzý Türk dairesine girince birden her þey deðiþiyor; Ýstanbul'a ulaþmanýn tedirgin sabýrsýzlýðý içinde her þey unutuluyor; bunun nedeni, gidip bir çekmecenin dibinden aldýðým ve boynuma taktýðým muska.
Doðu'dan getirdiðim bu muskayý uzun süreden beri görmemiþtim; bilmem hangi ufak tefek, gizemli nesnelerin küçük bir keseye týkýlmasýyla yapýlmýþtý bu muska, beceriksizce bir elin oldukça acemice diktiði bu kese, üstüne pembe çiçek iþlenmiþ sýrmalý bir çuha parçasýndan yapýlmýþtý; bu kumaþ parçasý küçük bir Çerkes kýzýnýn çocukluðunda, Boðaz kýyýlarý boyunca yüksek otlarla kaplý patikalardan okula giderken ömründe iki yaz giydiði o küçük yeleðin yýpranmadan kalmýþ en saðlam yeri seçilip oradan kesilmiþti. Birbirlerini sevdiklerinde, uður getirsin, birbirlerini unutmasýnlar diye yaþamlarýnýn ilk yýllarýndan kalan deðersiz küçük þeyleri insanlarýn aralarýnda deðiþ tokuþ etmeleri, dünya kurulalýberi varolan üzüntü verici bir çocukluktur sanýyorum; farklý ýrklarýn insanlarýnda buna defalarca rasladým. Ýnsan duygularýndaki bu eþdeþlik, ruhlarýn kendi bireysellikleri konusunda daha da kuþkulandýrýyor beni: Þöyle bir düþününce, ruhlar hep ayný görünüyor, öyle ki, kiþisellikten tümden yoksun olan bu türün sonsuzca yenilenmesinin gelip geçici türümleri diye bakmak isteðine kapýlýyorum onlara.
Öyleyse bizim için de durum ayný: Aþk büyüdüðü ve sonsuzluk özlemine kadar yükseldiði, ya da dostluk bitmesi kaygý uyandýracak ölçüde derinleþtiði zaman, gözler geriye, sevilen kimsenin çocukluðuna çevrilir. Yaþanan an kýsa ve yetersiz görünür, o zaman geleceðin belki hiçbir zaman varolmayacaðýný bilen insan, hiç deðilse olmuþ olaný, geçmiþi ele geçirmeye çalýþýr. "Sen küçücük bir kýz çocuðuyken kime benziyordun? Söyle bana, yüzün, giysilerin nasýldý? Sen küçücük bir oðlanken neler düþlerdin? Nasýl davranýrdýn, hangi oyunlarý oynardýn? Bak ben de sana çocukluðumun ilk sevinçlerini, ilk üzüntülerini anlatmaya can atýyorum; hatta sana o zamanlardan kalmýþ, benim için çok deðerli filanca küçük nesneyi armaðan etmek istiyorum." Eyüp'te oturduðumuz Türk evinin tehlikelerle dolu gizeminde, ikimiz de içeri kapanýyor, dýþarýnýn aðýr sessizliðini yarýp geçen en küçük gürültüden tedirgin, bu tür söyleþmelerle geçiriyorduk kýþ akþamlarýný. Ve ben yaþam boyu defalarca - onu tanýmadan önce ve onu nerdeyse unuttuktan sonra - yazýk ki defalarca baþkalarýyla da aynýsýný yaptým, dostluklarýn etkisiyle ya da sevilerin ölümcül çekiciliðine kapýlýp... Ah! Tüm bunlar acýnasý bir aldatmacadan öte deðil oysa...
Ve bununla birlikte, Tanrým, çok güzel küçük bir kýzýn, unutulmasýn diye çocukluk andaçlarýndan en kutsalýný yýrtýp, olanca sevgisiyle yaptýðý muskayý verme gereðini duyduðu o adam, bir erkeðin yaþamdan bekleyebileceði en büyük coþkuyu tatmýþtýr, ardýndan ölse bile bu kadarý yetmelidir ona.
Bu akþam, sýrmalý çuhadan yapýlmýþ bu týlsým büyüleyici etkisini ortaya koydu ayrýca; çünkü kitabý okumakla baþlayan çaðrýþýmlar garip biçimde tamamlandý. O týlsýmý bana veren kýz ansýzýn karþýmda beliriverdi sanki: Muskayý boynuma takarken görüyorum onu, sonra o küçük, sade ve ciddi ruhunu tümüyle yansýtan bakýþýný bana yöneltmesini: Yüzü gecenin içinden çýkmýþtý, son günlerdeki anlatýmý vardý, gözlerindeyse son bir soru... O zaman, az önce ona karþý duyumsadýðým belki biraz yapay bir duygu, biraz duraksama, ölmesi olasýlýðýna iliþkin kendime söylediðim mantýklý, soðuk, bencil, acýmasýz sözlerle birlikte uçtu gitti. Hayýr o mezarýn yerine onu bulsam daha iyi, nasýl olursa olsun, ne pahasýna olursa olsun onu, sonra yine acý çeksem de, onu yine görmeyi yeðlerim; umudum yok, ama onu bir daha görmek için her þeyi göze alýrdým, duyumsuyorum. Ah! Onu yine bulmak, yaþlanmýþ da olsa, son günlerini de yaþasa yeter bana, geri geldiðimi anlayan, özür dilediðimi iþiten, bir parça düþünebilen bir hayal olmasý, alabildiðine duygu yüceliðiyle, gönül sevecenliðiyle bir an sevebileceðim, gözlerinin anlatýmý hâlâ eskisi gibi bir hayal olmasý yeter. Hatta isterse kendisini bulduðumda beni unutmuþ, hep güzel, genç kalmýþ, ömrünün yazýnda, tüm canlýlar gibi bahtýna düþen birkaç güneþli yýlýn, elinden alma hakkým olmayan yýllarýn huzur içinde tadýný çýkarýyor olsun.
Sözünü ettiðim o büyük engeller, o ýrklar ve dinler arasýndaki derin ayrýlýklar, bunlar var mýdýr artýk bilmiyorum. Aþk, bir ruhun derinliklerinden öteki ruhun derinliklerine giden bakýþýn çekiciliði her þeyin üstüne çýkar. Þu anda burada yanýmda olsaydý gidip elinden tutardým, çekinmeden, gülümseyerek. En sevdiklerimin, en saydýklarýmýn arasýna tutar getirirdim onu.
Bu akþam her an deðiþen duygularým onu bir daha görmenin iç sýzlatan arzusu, ona yönelen - aslýnda nerdeyse umutsuz - bu coþkunun içinde eriyor.

II

Bükreþ, ekim 188...

Aþaðý yukarý on gün sonra, Avrupa'nýn öbür ucunda, gece vakti geldiðim bir hükümdar sarayýnda yalnýzým.
Almanya ile Avusturya'yý büyük hýzla geçtikten sonra, Karpatlarýn ortasýnda, bu ülkenin eþsiz kraliçesinin yazlýk þatosunda, yolculuða bir haftalýðýna ara verdim.
Kraliçenin yanýndan dün ayrýldým; ve burada geceyi geçireceðim Bükreþ'te þu anda kimsenin kalmadýðý kraliyet sarayýnda aðýrlanýyorum. Boþ bir saray gibi ýssýzlýðý üzücü, görkemi hüzünlü hiçbir þey yok. Bana ayrýlan dairede tek baþýma kalýr kalmaz bir tür olaðanüstü sessizlik sarýyor her yanýmý; çok uzaktan, arabalarýn Bükreþ'te Paris'e göre daha da dinmek bilmeyen o gürültüsü, boðuk bir fýrtýna gümbürtüsü gibi kulaðýma geliyor; yaþam dolu caddeden kimsenin gelip geçmediði alanlar ayýrýyor beni, alanlarda nöbetçiler bekliyor, saraydaysa kýpýrdayan hiçbir þey yok.
Kraliçenin þatosunda elimde olmadan, binlerce þeyle oyalanmýþ, kendimi onlarýn çekiciliðine kaptýrmýþtým. Ama burasý yirmi dört saat ötemdeki Ýstanbul'dan önce son konak yeri; sabaha deðin kapýlarý bekleyen nöbetçilerin bir kreþendo gibi, gitgide daha belirginleþen düzenli adýmlarýnýn döþemelerde yankýmasýný dinliyorum.

Salý, 5 ekim.

Sabah saat dörtte gün ýþýmadan kraliyet sarayýndan ayrýlýyorum. Bükreþ sokaklarýnda büyük soðuk var. Bir lando, karanlýkta giden araba selinin ortasýnda doludizgin götürüyor beni. Gökyüzünde kýþý anýmsatan donuk renkler var. Herhangi bir Avrupa baþkentindekine benzeyen bu yeni ve düz yollar boyunca, nerede olduðumu, bu atlarýn beni böyle hýzla nereye götürdüklerini pek kestiremiyorum; ne olursa olsun, Ýstanbul yolunda olduðumu , yarýn oraya varacaðýmý açýk seçik kavrayamýyorum.
Sabah beþte, trende, Orient-Ekpres'in kocaman kuþetli vagonlarýndayým.
Sonra, saat sekize doðru, tren Tuna kýyýsýnda duruyor, karþý kýyýya gemiyle geçmek gerekiyor çünkü. Hava hâlâ çok soðuk, dümdüz ve sonsuz ovanýn ufuklarý hafiften sisli. Ama burada Doðu giysileri göze çarpýyor artýk; bizim gemicilerin baþýnda fes var ve ýrmakta kýyýlar boyunca hareketsiz duran teknelere kýrmýzý üstüne beyaz hilalli Türk bayraðý çekilmiþ. Ýþte o zaman, bu serin ekim sabahýnda bu sularý, bu ovalarý geçip hangi hedefe doðru yol aldýðým ansýzýn daha dokunaklý biçimde kendini yeniden duyuruyor.
Öbür kýyýda, gün içinde boydan boya Bulgaristan'ý geçeceðimiz, küçük, kötü bir trene biniyoruz.
Bu güz gününde büyük kaynaþma içindeki, savaþ halindeki Bulgaristan karanlýk, yabanýl bir izlenim uyandýrýyor.
Öðleye doðru ýssýz bir ovanýn ortasýndaki bilmem hangi köyde tren uzun süre duruyor. Süvari kampý varmýþ burda. Savaþ için giyinmiþ süvariler, yarýn çarpýþmaya hazýr, kararlý ve kibirli görünüyorlar. Süvari bandosu çepeçevre sýralanýp garip bir hava çalýyor bize; az raslanýr bir hüzünle yüklü bir Doðu havasý bu, ölüme giderken söylenen aðýr ve kesintisiz cenk türküsü gibi bir þey... Dinlerken aðlayasým geliyor... Gitgide Ýstanbul'a yaklaþmak yoldaki sýradan þeylere abartýlý bir önem katýyor benim gözümde, onlarýn çehresini deðiþtiriyor, sanki tüllerin ardýndan gösteriyor onlarý bana.
Karadeniz'e yaklaþtýkça havanýn soðuðu azalýyor. Ýstasyonlar - ara sýra geçtiðimiz, ýssýzlýklarýn ortasýnda yitmiþ yoksul köyler - anlýyabildiðim, dilime çevirebildiðim ve o zaman yurduna geri dönen biri gibi beni sevindiren Türkçe adlar taþýmaya baþlýyor: Küçükpazar, Küçükþeytan vb... Türk giysileri, sarýklar, siyah þeritli aba ceketler parmaklýklarda görünüyor - ve ben bu hüzünlü, buruk ülkede sevdiðim dili konuþan o insanlarý iþitmek için kulak kabartýyorum.
Sonunda Varna görünüyor, ilk minareleri, ilk camileri selamlýyorum.
Bizi Ýstanbul gemisine götürecek kayýða bindiðimizde Karadeniz'in sularý dingindi. Hava ýlýmýþ, hafiflemiþti, arkamýzda bizden uzaklaþan Varna'nýn minareleri günbatýmýnýn altýn ýþýðýnda yýkanmaktaydý.
Turistlerle dolu bu gemide gürültü patýrtý arasýnda yemeðe oturunca - birbirine karýþan sesler, karþýlýklý söylenen sýradan sözler arasýnda geçici bir unutkanlýða kapýlýyorum.
Ama sonra, uyku tutmayan bu gecenin içinde, güneye doðru, sarsýntýsýz, gürültüsüz, kayarcasýna, hýzla yol alan geminin güvertesinde yalnýz gezinirken, - hedefe çok yakýn olduðum ve yarýn oraya varacaðým aklýma geliyor. Bu gemide, meslek alýþkanlýðýyla, tutacak nöbetim olmayýþýna, sözüme kesinlikle baþ eðmeyecek tayfalar arasýnda bulunuþuma þaþýyorum; hiçbir þey beni ilgilendirmiyor, ne manevra, ne de rota, - bu pek inanýlýr gibi gelmiyor bana ve engin gecenin içinde gemide olduðum gerçeðini bilmem ki nasýl bir düþ belirsizliðiyle örtmeye yetiyor. Burada kimse adýmý bilmiyor, Ýstanbul'da ne yapacaðýmý, oraya yaklaþmanýn beni nasýl allak bullak ettiðini bilmeleri daha da olanaksýz. Ýstanbul'a dönmek, gecenin bu saatinde, suda süzülürken uykuya dalan geminin gitgide saltýklaþan sessizliðinde, nasýl desem, hem gizli, hem iç karartýcý bir havaya bürünüyor.
Ýçgüdüyle gözlerim çok uzaklardaki iki ya da üç ýþýða bakýyor, onlarý izliyor; güçlükle algýlanýyorlar, uçsuz bucaksýz belirsizlikte raslantýyla ayrýmsanmýþ gibiler - gökte yoksa denizdeler mi pek belli deðil - bunlar Türk kýyýsýndaki fenerler. Deniz gittikçe daha durgunlaþýyor, ufuk çizgisinin görünmediði bulanýk gecenin içinden hep daha hýzlý kayarak gidiyoruz.
Düþte geri döndüðümü sandýðým zamanlar týpký böyle oluyordu; büyük hýzla karanlýkta Ýstanbul'a doðru kayýyordum; bu gece, az kalsýn sevdiði ülkeye doðru gece yolculuðuna çýkmýþ bir hayalet sanacaktým kendimi ben de sonunda...

III

Perþembe, 6 ekim.

Gün aðarýrken garip sesli bir görevli kamaralarýndaki yolculara Boðaz'a giriþin yaklaþtýðýný haber verdi. Geceyi düþ kurarak geçirdiðimden henüz uykuya dalmýþtým, sýçrayarak uyandým. Boðaz'ýn yalnýzca adýný duymak bile kalbimin hýzla çarpmasýna yetmiþti.
Güvertede soðuk vardý, yolcular birer birer göründüler, ilgisizdiler, yalnýzca kendilerine gösterilen þey düþ kýrýklýðýna uðratmýþtý onlarý. Aslýnda Boðaz'ýn giriþi can sýkýcýdýr daha çok, buralarda, henüz güçlükle seçilen, koyu renklerle yükselen, herhangi bir özellikten yoksun daðlar arasýndan geçiliyor. Kýpýrtýsýz, basýk göðün altýnda külrengi, sisli güz güneþi doðuyordu. Sürüklenen tülleri andýran sis tabakalarý yüzünden hemen hemen hiçbir þey göremeyecektik.
Turistler için oldukça tatsýz: Ýstanbul'a varýþ beklenen etkiyi yapmayacak. Bana gelince, tam iki buçuk gün, bu kutsal ziyaret için yalnýzca iki buçuk gün vaktim var; hava þimdiden kýþa çevirirse, yaðmur yaðarsa, ki olasýdýr, her þey daha hüzünlü, daha karmaþýk, yapacaðým araþtýrmalar daha güç olur diye düþünüyorum...
Dün akþam güverteyi dolduran üçüncü mevki yolcularýný görmemiþtim: Bunlar gerçek Türkler, erkekler kaftan giymiþ, kadýnlar peçeli. Sonra karaya yaklaþtýðýmýz gibi burnumuza ansýzýn bir koku geliyor, benim duyularým için keskin, özel, pek hoþ bir koku, - eskiden çok iyi bildiðim, uzun zamandýr unuttuðum Türk topraklarýnýn kokusu bu, bitkilerden mi, insanlardan mý geliyor bilmiyorum ama hiç deðiþmemiþ ve bir anda olduðu gibi eski duygular dünyasýna geri götürüyor beni. Ýþte o zaman, birdenbire, sanki on yýllýk bir boþluk açýlýyor hayatýmda, Ýstanbul'dan ayrýldýðým o tedirgin günden beri tüm olup bitenler yok oluyor, daha ayaðýmý basmadan kendimi tümüyle Türkiye'de duyumsuyorum, sanki benim ruhum gibi bir þey buralardan hiç ayrýlmamýþ da sorumsuz, göçebe bedenimi þimdi yeniden ele geçirmiþ gibi...
Aþaðý doðru Boðaz'ý inmeye baþlýyoruz, iki kýyýda da bir masal evreni canlanýyor yavaþtan. Her þeyi anýmsýyorum, saraylarý, küçücük köyleri, en küçük aðaçlýklarý bile; ama þimdi öyle dinginim ki ben de þaþýyorum, kendimi anlayamýyorum artýk; sanki Türkiye'den daha dün yeni ayrýlmýþ gibiyim. Yalnýzca mezarlýklarýn önünden geçerken biraz kaygýlanýyorum; burada hemen su kýyýsýnda yükselen siyah yapraklý dev servilerin altýndaki mezarlarda kadýnlar yatýyor. Bu mezarlara uzun uzun bakýyorum; ayakta duran mezar taþlarýna her zaman, çiçekleri simgeleyen bir tür taç giydiriyorlar karþýlýklý. Anlaþýlmaz bir tedirginlikle birden geri dönüp bakmaktan kendimi alamýyorum, uzaklaþtýðý ölçüde, yazýtý altýn yaldýzlý bu mavi ya da yeþil mezar taþlarýndan birini göz ucuyla izleyeyim istiyorum; onun mezarýný da gözümde hep böyle canlandýrmýþtým. Oysa kuþkusuz hiç bilinmeyen hangi önemli kiþilerin bunlarýn altýnda yattýðýný kim biliyor!...
Ýþte görkemli köþkler ve büyük harem daireleri, sonra ardý ardýna sýralanan mermer rýhtýmlý, bembeyaz saraylar. Ve sonunda aþaðýda, birdenbire yýrtýlan sisten çýkan Ýstanbul'un eþsiz silueti.
Ah! Ýþte karþýda Ýstanbul! Bu kez gerçek, þimdi büyük bir hýzla yaklaþýyormuþ gibi görünüyor, duru ve önemsiz bir aydýnlýkta olaðan görüntüsüne kavuþuyor, on yýlýn düþüyle bendeki izlenimi biraz deðiþen bu görüntü yine de anýlarýmdaki kadar güzel. Duygularýmýn gitgide yatýþmasýna þaþýyor, raslantýnýn bana tanýttýðý yol arkadaþlarýmla söyleþiyor, bir rehber gibi onlara saraylarýn, camilerin adlarýný söylüyorum.
Hep Avrupa bayraklarý çekili birsürü geminin, yelkenlinin arasýnda gürültüyle demir atýyoruz. Kayýkçýlarýn, gümrükçülerin, hamallarýn þiddetli akýný hemen baþlýyor; yüzlerce kayýðýn saldýrýsýna uðruyoruz; tüm bu insanlar gelgit sýrasýnda deniz nasýl kabarýrsa öyle gemiye çýkýyor, bütün Yakýndoðu dillerinde konuþuyor, baðrýþýyorlar. Varýþ noktasýndaki bu gürültü patýrtýyý, bu sesleri, bu titremleri, bu yüzleri; sonra çevremizi saran yýðýnla gemiyi ve bu kara dumanlarý çok iyi bilirim ben, - o dumanlarýn üstünden, kutsal camilerin kubbeleri, karþýda berrak göðe doðru yükselir. Ben de bu gürültünün içine dalýyorum; üstelik Türkçe sözcükler, hatta iyice unuttuklarým bile hep birden aklýma geliyor. Rýhtýma çýkmak için kayýkçýlarla, bavullarým için hamallarla benim için kesinlikle önemsiz konularý tartýþýyorum, salt hareketi ve konuþmayý gereksindiðim için. Kayýða bininceye kadar bilmem hangi konuda þaþýrtýcý bir pazarlýk sürdürüyor, sonunda bavullarýmla kayýða yerleþiyorum, - bu yüzden nerdeyse hiç heyecan duymadan - belki ayaðým yere deðince geçirdiðim titreme dýþýnda - kendimi karada, Ýstanbul rýhtýmlarýnda buluyorum.
Gümrük, pasaport ve daha bilmem ne iþlemlerinden ötürü her zaman insanla dolup taþan, baðýrtý çaðýrtý dinmeyen þu aþaðý mahallede, Galata'da, bir saatten fazla zaman yitirdikten sonra artýk Beyoðlu'na çýkmýþ, turistlerle dolu, seçkin bir otele yerleþmiþ bulunuyorum. Saat ona geliyor, dakikalarým sayýlýyken, zaman nasýl da boþa gitmiþ!
Hem sonra öðle yemeði yenecek, bavullar açýlacak, üste baþa çeki düzen verilecek... Ve bu arada akýp gidecek zaman.
Üstümü deðiþtirdiðim odanýn hiçbir özelliði yok, yalnýzca epey yüksekte, pencereler yukardan, Avrupa biçeminde yapýlmýþ o pek kiþiliksiz evlere bakýyor ve damlarýn üstünden Ýstanbul ya da Asya yakasýndaki Üsküdar'ý alan iki ya da üç aralýk açýlýyor: Havada asýlý gibi görünen kubbeler, minareler, serviler. Tüm bunlarý þöyle bir görüvermek, tadýna doyulmaz bir coþkuyla, ateþlice bir acele gereksinmesiyle çevrenin bilincine varmama yetiyor. Tanrým, kim bilir bu akþam neler öðrenmiþ olacaðým! Belki hiçbir þey, ne çare! Gizlerle dolu koca Ýstanbul'da, haremdeki bir kadýnýn yedi ya da sekiz yýldýr yitmiþ izi iki günde aranýr da bulunur mu, ne deli adamým ben! Asla baþaramayacaðým, bulamayacaðým.
Uzun uzun düþünüp tasarladýðým plana göre önce Kasýmpaþa'daki yaþlý Ermeni kadýný arayacaðým, Ahmet son çare olarak onun adýný vermiþti, yola çýkacaðým akþam onun karmaþýk adresini bulmuþtum. Yaþýyorsa eðer, belki her þeyin anahtarýný o verecek bana; en basit ve en çabuk çözüm yolu bu olurdu.
Þimdi bana getirmeye söz verdikleri bir çevirmeni bekliyorum, - çünkü bilgi toplamak için Türkçe okumasýný iyi bilen birine gereksinmem olacak, oysa ben yalnýzca konuþmasýný biliyorum. Ýnsaný çileden çýkaran rahatlýk içinde þimdi gelir, þimdi gelir diyorlar bana. Zaman akýp gidiyor ama o bir türlü gelmiyor.
Bunun üzerine Galata'ya inip bana adýný verdikleri bir baþkasýný aramaya karar veriyorum.
O da evinde yok...
Koþa koþa otele dönüyorum. Saat yarým olmuþ! Aman Tanrým, yalnýzca iki günüm varken ne çok zaman yitirdim! Týpký düþlerimdeki gibi: Her þey önümü kesiyor!...
Sonunda, iþte bir çevirmen getiriyorlar bana. Ýðrenç, yaþlý bir Rum, kurnaz, meraklý, bugün ve yarýn bütün gün bana eþlik etmeyi öneriyor. Sýnamak için ona yaþlý kadýnýn adresini uzatýyorum, takýlmadan okuyor; kadýnýn oturduðu Hacý Ali Alaný'nýn nerde olduðunu çok iyi biliyormuþ, vaktim daraldýðý için beni hemen götürebilirmiþ oraya.
Yürüyerek daha çabuk gideriz diyor, bildiði kestirme yollardan, ne atlarýn, ne de arabalarýn geçemediði sokaklardan gidip zaman kazanacaðýz. Sonunda dýþardayýz iþte, yoldayýz. Bu sabahki bulutlar gökten kaybolmuþ. Tanrý'ya þükür, hava nerdeyse bir yaz günü gibi aydýnlýk ve sýcak olacak, her þey daha az iç karartacak. Yaþlý Anaktar-Þiraz'ýn adresini elimde tutuyorum, bütün planým bizi yönlendirecek þu pek deðerli, okunaksýz yazý parçasýna dayanýyor ve bu yazý on yýl sonra Doðu'nun güneþini þimdi yeniden görüyor. Hedefe varmanýn ateþi içinde hýzlý adýmlarla yürüyorum, bedenimi hafiflemiþ duyumsuyorum, ayaklarým sanki dokunmadan yerin üstünde kayacak kadar hafif; yýllar boyu beni düþlerde ezercesine geciktiren, uykuda yaþanan o eylemsizliklerle çeliþiyor bu durum; sanki damarlarýmda her zamandan daha hýzlý dolaþan kanýmýn baþýmda uðuldadýðýný iþitiyorum; koþmak geliyor içimden, bu yaþlý adam beni izlesin, ardým sýra bukaðý gibi sürüklensin istemiyorum.
Nerelerden geçiriyor beni? Anlamýþ olsa bari. Bunlar yeni mahalleler, buralarý hiç bilmiyorum. Her þey deðiþmiþ. Ben gittikten sonra ürkütücü biçimde inþaat yapýlmýþ buralarda - bu yerlerde yapýlan çok büyük deðiþiklikler dayanmasý daha güç bir duyguyu uyandýrýyor bende, gençliðimin, aþk öykümün, tümüyle geçmiþe gömülü, toza topraða karýþmýþ olduðu ve saklý kalmýþ bir izini boþ yere aradýðým duygusunu...
Hah! Þimdi eski Türk mahallelerindeyiz, - girintili çýkýntýlý küçük sokaklar bunlar, kendimi biraz evime dönmüþ sayýyorum... Çukur bir yere indik þimdi, bir zamanlar bayaðý bilirdim burasýný.. orda þu dönemecin arkasýnda eski bir Rufai tekkesi olacak, pencere parmaklýklarý arasýndan ayrýmsanan sandukalarýyla iç boðucu, akþam önünden geçildiðindeyse ürkütücü bir tekkeydi burasý... Evet, tekke hâlâ yerinde duruyor; adýmlarýmý yavaþlatmadan pencerelerdeki demir parmaklýklar arasýndan içeriye bir göz atýyorum: Hep ayný eski sandukalar, üstleri ayný eski kumaþlarla kaplý ve baþuçlarýnda ayný eski sarýklar var; ne küf, ne de kurtlar tüm bunlarý eskisinden fazla yemiþ. Gariptir, ölümle iliþkili bu þeyler, olduklarý gibi kaldýklarý için, kesinlikle ilkyaz ve aþk anýlarý uyandýrýyorlar bende.
Gitgide nerde olduðumu çýkarýyorum. Çok yaklaþmýþ olmamýz gerek, hatta Anaktar-Þiraz'ýn oturduðu mahallenin pek yakýnýnda olmalýyýz, çünkü ordaki caminin kara serviler arasýnda yükselen, eskilikten biçimi bozulmuþ kireç badanalý, bembeyaz kubbesini yine görüyorum, - hatta bir akþam Ahmet'in beni o yaþlý kadýna tanýþtýrdýðý, asmalarý yüzyýllýk o kahveyi bile görüyorum yine. Demek ki kutsal yolculuðumun ilk aþamasýna yaklaþýyorum ve kendime güvenim biraz geri geliyor, biraz da hedefe varma umudu.
Yabancýlarýn güvensizlik uyandýrdýðýný bildiðimden, ben bir kenarda oturacaðým, bu küçük kahvenin insana hüzün veren küçük bahçesinde, orada, sararmýþ asmalarýn altýnda, eski duvarýn dibinde, vaktiyle oturduðum yerde; yerli biriymiþim gibi bir nargile isteyeceðim, ve o da, yaþlý Rum da saða sola bilgi toplamaya gidecek.
Bezgin bir durumda geri geliyor: Bir yanlýþ yapmýþ olmalýyým diyor bana, ya da elimdeki kâðýtta bir yanlýþlýk var, çevrede kimsenin bildiði yok bunu...
Ama ben yine de buralarda, çok yakýnda bir yerde olduðuna pekâlâ eminim! Çünkü kadýn evinden çýktýðý sýra, bir akþam Ahmet onu çaðýrmýþtý bana tanýþtýrsýn diye, kendisine "Frengistan'dan" yazacaðým mektuplarý almasýný ondan rica etmek için... Eðer ölmüþse, en azýndan bir kiþinin bile onu anýmsamamasý olanaksýz. Haydi bakalým, gitsin mahallenin eskilerine sorsun, asýk suratlý ve ketum olmalarýna aldýrmasýn, üstelesin; söz verdiðim ödülü ikiye katlayacaðým.
Bir çeyrek saat sabýrsýz bekleyiþ. Üstüne bir þeyler çiziktirilmiþ bir kâðýt parçasýný zafer kazanmýþcasýna sallayarak tekrar görünüyor. Kadýný çok iyi tanýyan yaþlý bir Yahudi, para karþýlýðý kâðýda onun adresini yazmýþ. Kadýn ölmemiþ ama taþýnalý üç yýl oluyormuþ, Piripaþa'ya, epey uzaða, kentin oldukça dýþýnda, büyük Yahudi mezarlýklarýna yakýn bir yere gitmiþ yerleþmiþ.
Ne çare ki, oraya gitmek çok zaman ister! Yine de bir iz, iyi kötü güvenilir bir yol var önümde, daha tehlikeli, daha belirsiz bir þey denemektense bu yolda kalmayý yeðlemeli. Çabuk gidip nerden olursa olun eyerlenmiþ iki at bulsunlar ve yola çýkalým.
Þu aydýnlýk güz gününde, artýk yaz sonlarýna özgü ölgün parýltýsýný almýþ, hâlâ sýcak bu güneþin altýnda Piripaþa'ya kadar at sýrtýnda giderken yoldaki ince hüznü dile getirecek sözcükleri nerden bulmalý...
Haliç'e koþut, ama Ýstanbul'a karþý gelen kýyýdan, denizin biraz uzaðýndan, iç kapatýcý kýrlýklardan, su kýyýsýnda kurulmuþ dýþ mahallelerin çevresinden dolaþarak ilerliyoruz.
Sanki bile bile ayarlanmýþ gibi, Eyüp'te oturduðum zamanlar kýþ sabahlarý - karanlýk, ortalýðýn buz kestiði þubat ya da mart sabahlarý - tadýna doyulmaz gecelerin ardýndan gemime dönerken geçtiðim bir zamanlar çok tanýdýk bildik bütün o yerlerden yine geçmemiz gerekiyor. On yýldan beri geceleri dalýp gittiðimde görüntülerini en sýk gördüðüm yerler bunlar; bu gündüz düþünde daha aydýnlýk görünüyorlar ama çok daha gerçekmiþ gibi gelmiyorlar bana.
Olanak bulunca her defasýnda atlarýmýzý týrýsa kaldýrýp vakit yitirmeden gidiyoruz; kimi kez su birikmiþ çukurlara iniyor, kimi kez topraðý çorak tepelere çýkýyoruz ve buralardan ýþýðýn baþtan aþaðý yaldýzladýðý karþý kýyýdaki Ýstanbul görünümünü görüyoruz. Bugün bana yaþayan þeyleri ölmüþ yüzleriyle gösteren içimdeki hüznün yaný sýra, bilinmez bir baþka hüzün sürüp gidiyor olmalý buralarda, Konstantinopolis'in çevresinde, yukarýlarda süzülüyor olmalý... Ýlk kitaplarýmdan birinde bu hüznü dile getirmeye çalýþmýþ ama baþaramamýþtým; bugün yolumun üstünde tanýdýðým her taþta, her mezarda geçmiþe ait dile sýðmaz duygular bir iç fýrtýnasýyla hatýrýma geliyor, yaþamýmýn en süreklilerinden biri olacak bu iç fýrtýnasý, gördüðümü, duyduðumu ve çektiðim acýyý betimlemek, sözcüklerle saptamak için kendimi yetersiz bulmamdan kaynaklanýyor.
Her yerde, topraðýn, kayalarýn, dümdüz otlarýn üstünde zamanýn pasýymýþ gibi duran, kýzýla çalan tekbiçim gri bir renk var. Ve ara sýra, býrakýlmýþ fundalýklarý andýran bu topraklarýn ortasýnda kara servilerle çevrili bir minare.
Bizi aþaðý doðru inmeye zorlayan derin bir vadi çýkýyor önümüze, sanki bir kentin yüz fersah uzaðýndaymýþýz gibi görünüþü sert ve yabanýl. Ýyice aþaðýda, çýnarlarýn altýnda eski bir çeþme var, bir zamanlar orda hemen her sabah genç bir Türk kadýnýna raslardým, peçesinin altýndan çok güzel görünürdü bana. Kýþýn þafakta, gün doðmadan geçerdim ordan, ayný saatlerde o da yalnýz baþýna bu çeþmeye bakýr güðümünü doldurmaya gelirdi. Sabahýn buðusuyla puslanan çukur yolda karþýlaþýr, tanýdýk gözle birbirimize bakardýk, sonra peçeli yüzünün tek görünen yeri, gözleri, yarý gülümseyerek baþka yöne çevrilirdi. On yýldan beri hiç düþünmemiþtim onu, þimdi sanki berrak bir aynada yine görüyorum; ve gündoðumunda henüz ýssýz yollarda, sert, dondurucu havada ya da külrengi siste yüzüm kamçýlanarak koþarken içimi kaplayan hüzünlü duygularý yine yaþýyorum. O zamanlar tedirginlik içindeydi ruhum, çevremiz tehlike doluydu, o yüzden ortalýk yine kararýnca býrakýp geldiðime kavuþacak mýyým, yoksa akþamdan önce her þeyi yok etmek için Azrail mi gelecek diye kendime soruyordum.
Sonunda Piripaþa'ya varýyoruz, yoldan gelip geçenlere sora sora o yaþlý Ermeni kadýnýn kulübesini buluyoruz, kutsal yolculuðumun bütün sonucu ona baðlý, - kapýyý vururken kaygýlýyým. Ýki kez, üç kez, eski kapý tokmaðý çok güçlü ses çýkartýyor, çürük tahtalarý titretecek kadar, ama kimse gelip açmýyor, zaten pencereler de kapalý. En az yüz yaþýnda, iþi bitmiþ bir Yahudi, yeþil bir kaftana sarýlmýþ sarmalanmýþ, komþu evlerin birinden korkuyla dýþarý çýkýyor.
- Yaþlý Anaktar-Þiraz mý? diye yanýtlýyor bizi kuþkulu bir havayla, ne istiyormuþuz ondan?
Görünüþümüz içini rahatlatýyor: "Evet, burasý, doðru; ama evde deðil, çok hasta bir akrabasýnýn yanýna yatýya gitmiþ, Kasýmpaþa'ya, tam bizim geldiðimiz yere, eski evinin hemen bitiþiðine". Ah iþte o zaman gerçekten ateþ basýyor üstüme! Ne yapmalý? Zaman geçiyor, vakit geç olmalý. Aceleyle çýkarken saatimi otelde unuttuðum için, saati bile bilmiyorum; ama güneþ artýk alçalýyor gibi görünüyor bana. Bir kez gece oldu mu, Ýstanbul'da hiçbir iþe kalkýþamaz insan - ve bu gün de bittikten sonra yalnýzca bir günüm kalýyor. - Aslýnda bu yolculuðun nasýl olacaðý uykuda tümüyle içime doðdu galiba: Üst üste gelen engeller, zaman darlýðýnýn verdiði tedirginlik ve hedefe ulaþacak vaktin olmayacaðý kaygýsý.
Neye karar vermeli þimdi? Bilemiyorum artýk, biraz bunalýyorum. Dermaný kalmamýþ bu kira atlarýyla geldiðimiz yere, ta Kasýmpaþa'ya geri mi döneceðiz?... Hayýr, vaktiyle oturduðum Eyüp mýknatýs gibi beni çekiyor, þimdi burda çok yakýnýmýzda, tam karþýda, Haliç'in öbür kýyýsýnda - Haliç bu yörede daraldýðý için karþýya çok çabuk geçilir. Ayrýca kendimi yeniden öylesine bu kutsal semtin sakinlerinden biri olmuþ gibi duyuyorum ki; burda yaþadýðým zamandan beni ayýran on yýl tümüyle siliniyor, nerdeyse tanýdýk yüzler arasýnda evime dönüyormuþum yanýlsamasýna kapýlýyorum ve evimi içinde bir zamanlarýn sevgili konuklarýyla nasýl býraktýysam öylece yerinde bulacaðýmý bile kolayca düþleyebiliyorum. Hiç olmazsa, cin peri masallarý anlatan derviþleri dinleyerek Ahmet'le kýþ akþamlarýný geçirdiðimiz eski küçük kahveye girip oturacaðým, bu mahallede birinin beni görüp tanýmamasý, anýmsamamasý ve - kuþkusuz artýk kimseye gölge düþürmeyecek - araþtýrmalarýmda bana yol göstermeye razý olmamasý mümkün deðil.
Bunun üzerine atlarýmýzý gönderiyoruz; kayýða binmek üzere kýyýya doðru iniyor, çabuk gitmek için genç bir kayýkçý seçiyoruz, - az sonra uzun çekilen kürekler dingin sularýn üstünde alabildiðine hafif, kaydýrýyor bizi.
Gözlerimi dört açýp, karþýya, uzaktan tarayarak, yanaþacaðýmýz öbür kýyýya bakýyorum.
O da nesi, karýþtýrýyor muyum acaba? Ama burdaydý, kesinlikle eminim.
Aman Tanrým, yazýk her þeyi deðiþtirmiþler, ne benim o çok eski evim, ne de çevresindeki öbür iki üç ev yok yerinde. Bu yýkýmý hiç tahmin etmemiþtim, yüreðim daha da daralýyor. Türk hayatý yaþadýðým günleri kuþatan o çerçeve sonsuzluða dek yok edilmiþ - bu durum her þeyi geriye, daha silinmiþ bir uzaklýða itiyor.
Nerede bulunduðumu anlamaya, hiç deðilse bir þeyleri tanýmaya çalýþarak yere ayak basýyorum. Masalcý derviþlerin kahvesi nerede peki? Alanda eskiden bilmediðim büyük bir beyaz duvar, askerlerin nöbet tuttuðu yepyeni bir karakol var. Çevredeki tüm evler kapalý, sessiz ve özellikle yaklaþýlmasý olanaksýz. Haydi bakalým, þimdi bir yabancýyým burda; buraya gelip sayýlý dakikalarýmý yitirmekle çýlgýnlýk ettim, oysa geri dönmem, iyi kötü güvenilir tek izi sürmem, her ne pahasýna olursa olsun o yaþlý kadýný aramam gerekirdi.
Yine de Eyüp'ü yeniden görmek, kutsal yolculuðumun bir parçasýydý, hem çok yakýnýndaydým.
Ýþte kutsal cami ve kutsal mezarlarýn bulunduðu iki yaný aðaçlý yol! Vaktiyle içli dýþlý olduðum çevremdeki o gizemli, ender þeylerin iki adým ötesindeyim; belki bir daha buraya hiç gelmeyeceðim, - onlarý görmeden Eyüp'ten ayrýlmaya cesaret edebilecek miyim? Hem koþarak gidersem olsa olsa beþ ya da on dakika yitiririm, ve kayýkçýya diyorum ki: "Git biraz aþaðý yanaþ, kutsal mezarlýðýn giriþindeki mermer rýhtýmýn oraya".
Yaþlý Rum'u kürekçiyle birlikte kayýkta býrakýp karaya yalnýz çýkýyorum, bu yerin sessizliði, unuttuðum ve adýmlarýmýn çýkardýðý gürültüyü deðiþtiren seselimi beni çarpýyor. Ýki yaný aðaçlý, sonsuz huzur yolunda, gölgede yosun tutmuþ mermer döþeme taþlarý üstünde baþýný eðip yavaþça yürümek istiyor insan, ama bugün o yoldan ateþ içinde aceleyle geçmek zorunluluðu yolda görülen tüm nesnelere varolmadýklarý havasýný veriyor. Bu iki yaný aðaçlý yolda, karþýlýklý sýralanmýþ türbelerin, mezarlarýn arasýnda, mermerlerin baþtan aþaðý sessiz beyazlýklarý ortasýnda koþuyorum, koþuyorum. Dar yolun saðýnda ve solunda bir dizi sivri kemer açýlmýþ eski beyaz duvarlar uzanýyor, kemerlerin öte yanýnda gömüt dolu bir çeþit aðaçlýðýn alt taraflarý görünüyor. Bütün bu kutsal ve deðiþmez þeyler ayný kalmýþ; aþkýmýn anýlarýna çok garip biçimde karýþmýþ bu eþsiz yer bizim yaþadýðýmýzdan yýllarca önce de aynýydý ve ikimiz göçüp gittikten sonra da uzun süre böyle, ayný kalacak.
Aðaçlý yolun sonunda, koyulaþan bir gölgede, çýnarlarýn hoþ örtüsü altýnda, içine giremediðim kutsal caminin kapýsý önünde duruyorum. Taþlarýn üstünde kýpýrdamadan oturan ya da çömelen yüzü peçeli ayný yaþlý kadýn dilenciler hâlâ hep ordalar. Onlardan biri ayak sesimle düþünden uyanýp beni koþarken görünce meraklanýyor, acaba bu eþiði atlamak küstahlýðýný gösterecek miyim, bir türlü anlayamýyor: "Yasak! Yasak!" diyor kýzgýn bir sesle yolumu kesmek ister gibi caný çekilmiþ elini uzatarak. Artýk eskisi gibi rahat konuþtuðum Türkçeyle sakince yanýtlýyorum onu: "Yasak olduðunu biliyorum anacýðým, benim istediðim yalnýzca caminin giriþine bir göz atmak, sonra çekip gideceðim". Böyle deyip avucuna bir sadaka koyuyorum; o zaman sakin bir sesle merakta kalan diðerlerini yatýþtýrýyor: Biliyor, haberi var; buranýn adamý o, bakmaya gelmiþ yalnýzca. Gerçekten de aceleyle gizlice bakýyorum; eskiden, Eyüp'te oturduðum zamanlar bu eþiðe kadar defalarca gelmiþtim, büyük aðaçlardan düþen yarý karanlýkta eþikteki en küçük taþlarý bile hâlâ tanýyorum. Benim bulunduðum gölge yerden, hayalet gibi kýpýrtýsýz, yüzleri peçeli þu dilenci kadýnlarýn arasýndan, karþýda, cami avlusundaki yüzyýllýk kireç badanalarýn ve çinilerin üstünde biraz tansýksý bir aydýnlýk ýþýldýyormuþ gibi görünüyor. Kýsaca baktýktan hemen sonra koþarak aðaçlý yola dönüyorum, akýp giden zamanýn, gözüme daha yaldýzlý görünen ýþýðýn verdiði tedirginlik, gün batýyor, akþam oluyor korkusu yeniden yakalýyor beni.
Elbette ne pahasýna olursa olsun, o yaþlý kadýný aramaya Kasýmpaþa'ya döneceðim. Hem bu kez denizden gideceðim, buradan en çabuk böyle gidilir.
Kayýðýmýn içine yeniden uzandýðým zaman kürekçiye: "Hýzlý çek kürekleri" diyorum, "hýzlý çek, bunun karþýlýðýný iyi vereceðim sana"! Beyaz diþlerini gösteren bir gülümsemeyle yanýt veriyor ve olanca gücüyle küreklere asýlýyor. Akýntý bize yardým ediyor, Haliç'i aþaðý doðru hýzla iniyor, iç daraltýcý Eyüp'ten uzaklaþýyoruz.
Ama Hasköy önünden de geçeceðiz. Oraya da uðrasam mý acaba? Bu semtin sakinleri, þimdi geldiðim yerde olduðu gibi insandan kaçmaz, hem kim bilir belki beni bir tanýyan çýkar, hizmetimde kullandýðým o Yahudilerden biri, büyük Salomon ya da yaþlý Hayrullah hatta, kim olursa, yeter ki beni bilgilendirsin. Ordan geçerken bu yolu deneyeceðim... Hem sonra bu bana evimi, oturduðum ilk Türk evini görme fýrsatýný verecek, çünkü ben orda da oturdum, Eyüp'e yerleþmek gibi nerdeyse olanaksýz bir düþü gerçekleþtirmeden önce.
Doðu'da geçen yaþamýmý anlattýðým o gençlik kitabýmda, Hasköy evresine deðinmeden geçmiþtim, kýsaltmak amacýyla, öte yandan þimdi beni pek eðlendiren bir tür törel duyguya uymak için: Bu Hasköy Ýstanbul'un oldukça kötü gözle bakýlan yoksul bir dýþ mahallesidir.
Bununla birlikte, Beyoðlu'ndaki Avrupa biçemi evimi býrakýnca, önce oraya gidip yerleþtim; Aziyade Selanik'ten döndüðünde onu ilk kez orda aðýrladým. Karþý kýyýda, kutsal mezarlarýn bulunduðu semtte bir ev bulmadan önce iyice gizlenerek iki aya yakýn orda kaldýk, ne olur ne olmaz diye daha güvenli bu ilk barýnaðý sonralarý da elimizde tuttuk, canýmýz istediðinde ara sýra oraya gidiyorduk yine.
Zamanla her þey bellekte nasýl deðiþiyor, her þey nasýl unutuluyor! Bizim sokaðýn iskelesini bile çýkaramýyorum iþte, hani o kazýklar üstünde denize uzanan tahta iskeleyi, eskiden pek bildik gelirdi bu iskele bize, alýþkanlýðýn verdiði güvenle kapkaranlýk gecelerin koruyucu gizeminde kayýktan orda inerdik.
Sabýrsýzlýktan Musevilerin oturduðu daracýk bir sokaðýn giriþinde kýyýya çýkýyorum, sokaðý biraz, çok çok az anýmsýyorum. Peþimde hep o yaþlý Rum, zaman geçiyor, tedirginliðinin aralýksýz mahmuzlamasýyla hýzlý yürümeye, koþmaya baþlýyorum.
Bir dönemeçte, Yahudilerin pazar kurduðu bir sokaða düþüyoruz: Alýcýlar, satýcýlar avaz avaz, koþuþturan bir kalabalýk, sepetler, meyveler, sebzeler ortalýðý doldurmuþ, küçük maltýzlarda, açýk havada kýzartýlan etler, küçük tezgahlarýný açmýþ tefeciler, sarraflar... Burda tam olarak nerde olduðumu anlýyorum ve yüreðim daha hýzlý çarpýyor, çünkü evim çok yakýnda olmalý.
Hem bu pazarýn oldukça kendine özgü, hatta öbürlerine hiç benzemeyen bir anýsý kalmýþtý bende. Hasköy'de ya da Eyüp'te otururken, her akþam Ahmet'le birlikte buraya para bozdurmaya ya da o Yahudilerden borç bulmaya veyahut da Aziyade'nin gizemli akþam yemekleri için onlarýn sattýðý ekmeklerden, kurabiyelerden almaya gelirdim. Ýstanbul, benim gerçekten halkýn yaþamýna katýldýðým dünyadaki tek kenttir - doðulu, gürültücü, renkli, ilgi çeken ama geçim sýkýntýsý içindeki, yoksul, bin türlü küçük iþle, bin türlü ývýr zývýrý alýp satmakla uðraþan halkýn yaþamýdýr bu. Bana her gün yoldaþlýk eden Ahmet de bu halkýn çocuðuydu, çalýþma yaþamýnda dönen en küçük çarktan haberi vardý, hemen hemen baþýna hiç dert açmadan her iþin içinden sýyrýlmaya alýþkýndý, bana kendi tarzýný öðretiyor, kimi zaman beni de kendi gibi bir halk adamý yapýp çýkýyordu. Doðru, o dönemde ben de yoksuldum ve oynadýðým Hasan rolünü sürdürmek için ara sýra sýkýntýya düþüyordum...
Bugün rahat, çabuk adýmlarla bu pazardan geçerken deri kemerime - tayfalarýn yaptýklarý gibi - diktirdiðim yedeðimdeki altýnlarýn aðýrlýðýný duyuyorum, ah! bu pazar neler anýmsatýyor bana, onun yüzünden neþeyle katlandýðým yoksunluklar, çekinerek yapýlan pazarlýklar, þimdi beni gülümseten tutarlar için istenen borçlar... Üstümde Türk giysileri olunca bunlar kabul edilebilir þeylermiþ gibi geliyordu bana, kendi benliðimden çýktýðým ve daha çok çevremdeki basit insanlardan biri olduðum izlenimini verdikleri için beni eðlendiriyorlardý nerdeyse. Yaþamýmýn o döneminde yaptýðým pek çok çocukluk var daha!
Pazarýn kurulduðu bu sokaktan sonra deniz kýyýsýnda, kenarlarý asma çardaklarýyla çevrili, ortasý eski bir mermer çeþmeyle bezeli bir alan var. Benim evim orda, güzel akþam güneþinde birden karþýmda yeniden beliriyor... Sonunda eski günlere ait bir þey buldum iþte, sevgili geçmiþimin bir parçasý olan ve hâlâ varlýðýný sürdüren bir þey...
Eve yaklaþtýðým için, nasýl desem, bir korkuyla, tuhaf bir ruh karmaþasýyla yavaþça gidip karþýsýna, açýk havada küçük bir kahvenin önünde güzün sararttýðý asmalarýn altýna oturuyorum ve bakýyorum. (Doðu'nun nargile içilen bu küçük dükkanlarý için kahve sözcüðünün kullanýlmasý kulaða nasýl da kötü geliyor). Vaktiyle oturduðum küçük eve týpký gün ortasýnda kendini göstermeye cesaret eden bir düþ varlýðýna bakar gibi bakýyorum. Ev bana küçülmüþ ve sefil durumda görünüyor, yine de pekâlâ ayný ev, yalnýzca eskimiþ, büyük duvarýn üstündeki damarlanma dahi binlerce anýyý aklýma getiriyor.
Bu alan da deðiþmemiþ, benim oturduðum günlerden bu yana hiçbir taþ yerinden oynatýlmamýþ. Mümkün mü Tanrým her þey böylesine ayný kalmýþ olsun, güneþ neþeyle onlarý böylesine aydýnlatsýn, ben yine burda bulunayým, hâlâ genç olayým ve yýllardan beri ondan hiç haberim olmasýn, hatta yaþýyor mu, yoksa toprak altýnda mý uyuyor bilmeyeyim...
Uzun süren baþýboþ gezintime baþladýðýmdan bu yana dinlendiðim, düþ kurduðum ilk an bu. Þu ýssýz alanda önce þen görünen ekim güneþi birdenbire hüzünlü, sisten ya da geceden daha hüzünlü geliyor bana. Bu güneþ ne büyülüyor, ne de aldatýyor beni artýk, þimdi yalnýzca yok olmanýn sürekliliði, sonlarýn sürekliliði karþýsýnda onun hiçbir þey duymadýðýnýn bilincindeyim. Onun tatlý ýþýðýnda ölümü, ölümün ince hüznünü duyuyorum; onun ýþýnlarý ölüm dolu...
Bize bakmak için genç bir çýrak görünüyor. Ona soruyorum, diyorum ki:
- Kahvenin sahibi yaþlý biri mi? Uzun zamandan beri mi burda?
- Usta mý?... Ohoo! Belki elli yýldan beri diye yanýtlýyor þaþkýnlýk içinde; çok yaþlý bir aðababa o.
- Öyleyse söyle ona gelsin konuþsun benimle.
Geldiði zaman bu yaþlý adamýn yüzünü hemen anýmsýyorum:
- Tanýdýn mý beni? Ben burda oturuyordum, karþýki evde, yýllarca önce.
- Haa, evet, diyor biraz heyecanlý, sonra Eyüp'e taþýnmýþtýn. Olmaz ki, hayýr.. benim söylediðim en az yirmi yýl önceydi (Türkiye'de yýllarý hep pek kötü sayarlar), þimdikinden daha yaþlý olman gerekirdi.
- Benim uþaðým Ahmet'i anýmsýyor musun peki?
Uþaðým Ahmet'i çok iyi anýmsýyor; ama hakkýnda hiç bilgi veremiyor bana: Ben gittikten sonra onu Hasköy'de gören olmamýþ.
O zaman mahallenin bütün eskilerini, iyi kötü beni anýmsamasý olasý herkesi çaðýrmakla görevlendiriyorum onu.
Az sonra bir kalabalýk toplanýyor, komþular, meraklýlar, çeþit çeþit insan yýðýlýyor, öteki dünyadan gelen bir hortlakmýþým gibi bakýyorlar bana, beni genç gördükleri için þaþkýnlýk içindeler: Onlarýn tümünün belleðinde benim buralardan geçiþim gitgide daha gerilere, belirsiz eski devirlere kadar geri gitmiþ görünüyor.
Pekâlâ tahmin ettiðim gibi, gelip burada kendi köþesinde yaþamak gibi garip bir düþünceye kapýlan o Fransýz'ý unutmamýþlar, ne yazýk ki Ahmet konusunda kimse bir þey söyleyemiyor bana. Bununla birlikte eðer istersem gidip eskiden beni çok iyi tanýyan ve belki bana bilgi verebilecek bir Yahudiyi aramayý öneriyorlar, - Salomon adýnda birini.
Salomon! Salomon'u görmeyi pekâlâ isterim sanýyorum! Çabuk bana getirsinler onu, bunun ödülü de olacak. Bu Salomon'u sýk sýk iþlerimi gördürmek için kullanýrdým; Ahmet'le birlikte benim için alýþveriþe çýkardý, hatta bir Müslüman kadýnýn evime gizlice gelip gittiðini bilirdi. Burdan ayrýlacaðým sýrada, doðru, onu kovmuþtum, bilmem ne dolap çevirdi diye, ama ne önemi var, yeter ki bana yol göstersin. Hatta onu göreceðime nerdeyse sevineceðim, týpký eski günlerde yaþamýma karýþan her þeyi olduðu gibi.
Geliyor. Kuþkusuz o da bana kýzmýyor artýk, çünkü beni tanýdýðý için oldukça heyecanlanmýþ görünüyor ve kendisine uzattýðým eli öpüyor. Býraktýðýmda uzun boylu, çok yakýþýklý bir adamdý, þimdi iyice beli bükülmüþ, saçlarý apak olmuþ buluyorum onu.
- Ahmet mi, diyor, hayýr bir daha görmedim onu, ne de sen gideli ondan söz edildiðini iþittim. Memleketi terk etmiþ - ya da ölmüþ olmalý.
Sonra bana akþam konuyu araþtýracaðýna, ertesi sabah Beyoðlu'na çýkýp durumu bildireceðine söz veriyor.
Haydi bakalým, burada da fazla bir þey öðrenemeyeceðim. Uðramakla yine zaman yitirdim. Vakit daralýyor, yine yola koyulmalý...
Ancak içimden evime girmek geliyor, çünkü çok yakýnýndayým; özellikle birinci kata çýkmak istiyorum, onu konuk etmek için büyük bir aþkla hazýrladýðým o odaya.
Orda oturanlarla bunu görüþsün diye Salomon'u gönderiyorum: Yoksul Ermenilermiþ, bir akçe karþýlýðýnda bana kapýlarýný açmaya razý olmuþlar.
Ýçeri giriyorum, bizim çýktýðýmýz merdiveni çýkýyorum, garip döþenmiþ biçimiyle vaktiyle pek hoþ olan küçük, þirin odamýzý yineden görüyorum. Þimdi hiçbir þey kalmamýþ; eþyalar dökülüyor, ortalýk karmakarýþýk, yerlerde sürünen paçavralar var. Yürek burkan bu deðerbilmezliðe bakmasam daha iyi ederdim, oraya yalnýzca göz atmam, izini sürdüðüm geçmiþi geri itmeye, dipsiz bir derinliðin daha da derinlerine geri itmeye yetiyor.
Ama Aziyade'nin pabuçlarýný koyduðu o basamaklardan aþaðý inerken beklemediðim bir duyarlýlýk geliyor üstüme, yüreðe iþleyen...
Bir gün, çok eskiden çocukluðumda, bir merdiven penceresinden içeri giren bir kýþ güneþi ýþýný, açýklanmasý güç biçimde derinden etkilemiþti beni. - Daha önce anlatmýþtým bunu, nerede bilmiyorum. - Yýllar sonra burada, Hasköy'deki bir evde ayný gizemli anlamla yüklü benzer bir ýþýn gördüðümde ayný ürpertiyi geçirmiþtim, - bu ýþýn her akþam merdiven boyunca kayar, gelir duvardaki bir oyuðun içinde duran bir Atina amforasýný aydýnlatýrdý. Çoðu kez pek küçük ayrýntýlar silinmezcesine kazýnýyor belleðe ve bu ayrýntýlarýn, üzüntü veren ya da özlemi çekilen bir yeri, bir dönemi baþtan aþaðý kendi içlerinde özetlediklerini söyleyesi geliyor insanýn: Bu güneþ ýþýný da öyleydi - benim için çoktan bilmem hangi bilinmedik geçmiþin bir parçasý olmuþtu; - Türk topraklarýndan ayrýldýktan sonra yüz kez yeniden düþündüm bunu, bu solgun ýþýðýn, o oyuktaki, o amforanýn üstüne düþerken çizgi halinde duvara dökülüþünü bir daha görmeyeceðim, hiç, hiçbir zaman görmeyeceðim aklýma geldikçe garip bir korku, tuhaf, kaygýdan kaynaklanan bir korku sarýyordu beni...
Ýþte böyle, boþ oyuk hep orda, duvarda ve ben merdivenden geri inerken güneþ ayný hüzünlü ýþýnýyla onu aydýnlatýyor...
Tüm bu söylediklerimde kendimi dile sýðmaz þeyler içinde bir kez daha yitirdim.
Çok deðerli yirmi dakika süren bu moladan sonra Rum'la birlikte yeniden kayýðýmýza biniyoruz ve küreklerimizin son hýzýyla Kasýmpaþa'ya doðru yolumuza devam ediyoruz.
Haliç'te her zamanki gibi kayýklar gidip geliyor, ses çýkarmadan birbirlerinin yanýndan geçiyorlar sürekli. Ilýk ve ýþýklý ne güzel bir öðle sonrasý bu! Ben de yaz yanýlsamalarý uyandýrýyor Karpatlardaki daha þimdiden kar düþen çam ormanlarýndan geldiðim için. Gecenin aldatmacalarýna koyveriyorum kendimi. Vaktiyle pek alýþkýn olduðum bu hareketlilik içinde kendimi unutuyor, kendimi kandýrýyorum: Az önce Eyüp'teki gibi, burada her iki kýyýda gizemli evlerimin olduðu eski günlerde sanýyorum kendimi... Hem çevre öylesine ayný kalmýþ ki! Camilerin büyük kubbeleri ayný yerlerde yükseliyor; kayýklarýn tüm bu neþeli çalkantýsýnda Ýstanbul'un görkemli silueti egemenlik kuruyor, kesinlikle týpký, on yýl öncesinde, aþk için tehlike dolu gidiþ geliþlerimizde egemen olduðu gibi... Ah! Haliç denen bu yerin çekiciliðini nasýl anlatmalý!... Aþaðý yukarý da olsa nasýl söylemeli: Ýslam dünyasýnýn gizemine katýlan benim tedirgin sevinçlerimden, kaygýlarýmdan oluþuyor bu çekicilik; ve yalnýzca benim için var...
Az sonra Kasýmpaþa iskelesine, Maðrip mimarisiyle yapýlmýþ o sarayýn, Bahriye Nezareti'nin karþýsýna yanaþýyoruz. Orda saate bakýyorum. Ne düþünüyordum acaba, aslýnda güneþin henüz çok yüksekte olduðunu görmemiþ olmam için kafam bayaðý baþka yerlerde olmalý. Saat daha yeni üç buçuk. Günün bitmek üzere olmadýðý kesinleþince içim yatýþýyor.
Anaktar-Þiraz'ý bulma þansýmýz olan mahalleye varmak için on dakika hýzla yürüyoruz. Beyaz, muslin peçeli kadýnlarýn terlikle dolaþtýðý Müslüman sokaklarýndan geçiyoruz.
Boþ yere uzun uzadýya dolaþtýktan sonra, çýkýþ noktasýna, alçak damlý küçük evler arasýnda bir köy alanýný andýran, tenha, sakin, Hacý Ali Alaný'na geri gelip, az önceki ayný küçük kahvede, bahçede, yapraklarýný döken sararmýþ asmalarýn altýna oturuyorum. Bu huzur veren, gözden uzak, yoksul, nerdeyse kýrsal köþede, yüzyýllardýr kýmýldamadan duran þeylerin ortasýnda, kimse tanýklýk etmeden, geçmiþten konuþacaðýz, üstelik biraz iç karartýcý olmasýný beklediðim bu görüþme için, birbirimize söyleyeceðimiz kuþkusuz hüzünlü ve üstüne kül serpilmiþ þeyler için, burasý seçilmiþ yer gibi.
Anaktar Þiraz'ý soruþtursun, bir dakika buraya gelip benimle konuþmasýný rica etsin diye meraklý Rum'u gönderiyorum. Bu kez onu pekâlâ bulacaðýný sanýyorum, acaba gelmeye razý olacak mý, korkmayacak mý diye merak ediyorum yalnýzca, beklemek için bir nargile söylüyorum. Akþam üzeri hava gitgide ýlýnýyor, dingin yaz akþamlarýný andýrýyor; alçalan güneþ karþýdaki eski camiyi, altýnda oturduðum yapraklarý dökülmüþ asmayý altýnla yaldýzlýyor. Alandan geçen kimse yok; Haliç'ten, gemilerden yükselen karýþýk bir uðultu belirsizce bana kadar geliyor; çevredeyse büyük bir sessizlik var. Dakikalar, hep dakikalar beklemekle geçiyor. Hiç bir þey yakýndaki çok büyük kenti iþaret etmiyor; þimdi tümüyle yazmýþ gibi bir izlenim uyanýyor bende, herhangi bir Doðu köyünde biten bir yaz akþamý izlenimi ve içime derin bir dinginlik çöküyor yeniden.
Sonunda Rum geri geliyor, karalar giyinmiþ yaþlý bir kadýn onu izliyor; esmer tenli, yüz çizgileri sert, onu hemen tanýyorum, yaþam boyu yalnýzca bir kez görmüþtüm onu, ama bu gelen pekâlâ o. Ürkmüþ, afallamýþ bir hali var, müthiþ yaþlanmýþ. Anýmsasa bari!
Kuþkusuz tanýmadýðý bu insanlardan, kenarda kalmýþ bir yerde sorgulanmaktan korkuyor. Ýncelikli bir saygýyla eðilip karþýma, bir tabureye iliþiyor ve bana bakýyor. Iþýk arkamdan geldiði için güneþli fon üstünde bir gölge gibi görüyor beni.
Evet, bu o, ta kendisi, buruþmuþ, sertleþmiþ yüzünü bir an aydýnlatan temiz yürekli, pek incelikli yarý gülümsemesini anýmsardým þimdi. Abanoz gibi siyah kalmýþ saçlarýnýn bir örgüsü þerit gibi baþýný saran ayný siyahlýkta bir ipek þalýn çevresinde dolanmýþ. Yýpranmýþ ama temiz robu, modasý geçmiþ bir Avrupa modeline göre kesilmiþ, siyah kadife biyeli. Bizim oralarda, güney ya da Auvergne köylerinde yaþlý kadýnlarýn giyimleri, görünüþleri böyledir. Taburesinin üstünde kaskatý duruyor ve bekliyor.
Yanýtlarýndan korktuðum için, çekinerek Türkçe soruyorum tatlýlýkla.
- "Ahmet? Ahmet?" diye yineliyor hep ayný afallamýþ gözlerle. Hayýr anýmsamýyor. Ona anlattýðým bu öykü epey öncesine ait - yaþam boyu genç yaþlý pek çok adama bakmýþ, pek çoðunu elinde ölürken görmüþ - hem Ýstanbul'da o kadar çok Ahmet var ki! "Ve sonra," diyor kendini baðýþlatmak için, "üst üste kocamý ve oðullarýmý kaybettim. O zamandan beri kafam çalýþmaz halde, belleðim yerinde deðil".
Bu zekâda ortaya çýkan karanlýk nasýl delinir Tanrým, ne yapmalýyým... Sonra, özellikle mahkemelik bir iþten ötürü sorguya çekilmekten korkuyor kadýn, nedir bilmiyorum ama korkuyor.
- Haným, bizden hiç çekinme diyorum ona. Bu Ahmet'i sevecenlik dolu bir sevgiyle severdim ben, onun için arýyorum, baþka þey için deðil. Anýmsamaya çalýþ. Bir daha göreyim istiyorum onu. Bana yardým et. Þimdi görüyorsun sana yalvarýyorum. Haydi düþün bir: Ahmet, Mihran-Ahmet? Ben seni tanýyorum ama, ben, yine de; onunla birlikte seninle konuþmak için buraya gelmiþtik, bundan eminim; on yýl önceydi, o zaman bu mahallede oturuyordun. Ýstanbul'dan ayrýldýktan sonra üç yýl boyunca ona yazdýðým mektuplarý senin adresine gönderdim. Yaralandýðýnda, aðýr hastalýðý sýrasýnda ona sen bakmýþsýn, anýmsamýyor musun?
Kafasýndan bir pýrýltý geçermiþ gibi oluyor. Bana daha yakýndan bakmak için öne eðiliyor, gözleri açýlýyor, gözbebekleri geniþliyor, bakýþlarý gözlerimden içeri derine dalýyor: "Adýn neydi senin?" diye sert bir sesle soruyor.
- Loti!
- Loti!... Ah! Loti!... Ah! Ahmet!... Ah! Mihran-Ahmet! Tabii anýmsýyorum Mihran-Ahmet'i!
Birkaç saniye sessizlik oluyor, bu sýrada yüzü tümüyle kararýyor. Sonra acý içinde sürdürüyor:
- Öldü! Öldü! Yedi yýl var öleli, epey zaman var.
Ne tuhaf! Bu yanýtýn baþlangýcý, acýmasýz ses tonu, kulaða geliþi insanýn içini karartan o ilk sözcüðün öfkeyle yinelenmesi, bir zamanlar benim Aziyade için düþündüklerime kesinlikle benziyor... Öldü! Öldü! Onun öldüðünü bana söylemek için bu sözcükle kýyasýya üstüme çullanacaklarýný sanmýþtým.
Ve Ahmet'i unutup iç karartýcý tümceyi nerdeyse soðukkanlýlýkla dinledim, ipucunu yakalamanýn gitgide güçleþtiðini, kalan tek umudumun Ahmet'in kýzkardeþi Eriknaz'da olduðunu, bu akþam ne pahasýna olursa olsun onu bulmam gerektiðini kendime anlatmak için yalnýzca.
Yaþlý kadýn sürdürüyordu: - "Son gecesinde hep senin adýný sayýkladý: Loti! Loti! Loti! Demek senin yüzünden öldü, senin yüzünden"!
Bunu da bekliyordum. Böyle olmadýðýný, zavallý yavrunun ölümüne yarasýnýn yol açtýðýný pekâlâ biliyorum; ama korkuya kapýldýðý an benim adýmý andýðýna göre ölümcül bir uðursuzluk getirdiðimden kuþkulanýlmasýna þaþmýyorum. Beni hayrete düþüren, þu anda kalbim kapalýymýþ, ondan baþka bir þeyle doluymuþ gibi nerdeyse hiç heyecan duymamam.
- Mezarý nerde, biliyor musun? diyorum yanýzca. Öyleyse, beni oraya götürürsün yarýn. Ama kýzkardeþi Eriknaz var, bu akþamdan tezi yok, ona gereksinmem olacak; nerde oturduðunu söyle bana, beni hemen onun evine götür, olur mu?
- Eriknaz mý? Ben de tutmuþ kimden söz ediyorum! Aðabeyinden sonra onu da topraða koymuþlar, o da ölmüþ. Kýzý Alemþah'a gelince, evlenip buralardan çok uzaklara gitmiþ, Asya yakasýnda, Ýzmir taraflarýnda bir yere...
Bir el hareketi yapýyor Anaktar-Þiraz, toz silker gibi bir hareket, sanki bütün o insanlarýn bittiðini, kökünden silindiðini, onlardan hiçbir þey kalmadýðýný daha iyi doðrulamak için.
Haydi bakalým koptu iþte, bel baðladýðým ipucu koptu, koptu ve yýllar öncesinde Eriknaz'la birlikte topraða gömüldü. Benimle konuþan bu kadýna gelince, Aziyade'yi ona sormak yararsýz, onun varlýðýndan bile haberi olmadý.
"Ýyi yürekli, hayýrsever bir kadýndýr" derdi Ahmet, "ama gizlerimizi ona teslim edemeyiz, tutmasýný beceremez". Bütün planým yýkýlýyor, gün sona eriyor ve ben ne yapacaðýmý bilmiyorum.
Þimdi o beni sorulara boðuyor, Anaktar-Þiraz, bu arada yumuþamýþ bayaðý, çünkü acý çektiðimi anlýyor. Niçin on yýl ortadan kaybolmuþum, niçin Ahmet'in ölmesine yakýn yazdýðý mektuplarý bile yanýtlamamýþým? Eriknaz'dan öðrenmek istediðim neymiþ, tüm bunlarýn altýnda hangi giz varmýþ?
Artýk yanýtlayamýyorum, bunalým içindeyim, düþler içindeyim... Ama birdenbire Ahmet'in bir de ablasý olduðunu anýmsýyorum. Nasýl olmuþsa aklýmdan çýkmýþ o. Sahiden bu kadýn pek garipti, bir tür görünmezlik zýrhýna bürünmüþ gibiydi. Yalnýzca bir kez görmüþtüm þöyle böyle, o da karanlýkta. Onlarýn, Eriknaz'la Ahmet'in ablalarýný nerdeyse hiç gördükleri yoktu, ondan söz ederken seslerini alçaltýrlardý, ablalarý çok yaþlýydý, daha o zaman yaþlý bir kadýndý, ikisi de ona derin saygý beslerler, ondan çekinirlerdi ve kendisinden kýsýk sesle "anamýz" diye söz ederlerdi. Aziyade'nin varlýðýndan onun haberi vardý, oturduðu evi biliyordu ve Hatice'yi, o zenci kadýný da iyi tanýyordu. Nasýl olup da bunu daha önce akýl etmediðimi gerçekten anlayamýyorum...
Titreyerek soruyorum:
- Yaþlý bir ablasý vardý, onu anýmsýyor musun?.. Tek baþýna otururdu, karþý tarafta Kâðýthane'ye doðru?
Tanrý'ya þükür anýmsýyor ve bu yaþlý ablanýn hâlâ hayatta, orda, ayný evde olduðunu sanýyor. Ama garip bir insanmýþ o, baþýna büyük yýkýmlar gelmiþ ve her þeyden uzak kendi köþesinde yaþýyormuþ. Yedi yýldan beri, kardeþlerinin topraða verilmesinden bu yana onu görmemiþ.
- Ah, çabuk diyorum, beni oraya götür ne olur!
Çok geç oldu, güneþ batmak üzere diye karþý çýkýyor, hastasý onu bekliyormuþ. Yarýn olsa daha iyi deðil miymiþ? Çok uzakmýþ. Sonra bakalým bizi kabul eder miymiþ, orasý kesin deðilmiþ.
Beni götürmesi için yakarýyorum ona, yalvarýyorum, çünkü yoksul görünmesine karþýn para önermeye cesaret edemiyorum. Yalvarýyorum ve bakýþlarýnýn yumuþadýðýný görüyorum. Ne yapalým, evet, madem öyle, bu akþam götürecekmiþ beni. Bir koþu gidip baktýðý hasta kadýna haber verecek, geri gelecekmiþ, sonra birlikte yola çýkarmýþýz.
Dikkat kesilen, meraký fazlasýyla artan Rum'u baþýmdan savýyorum, tek baþýma kalýyorum, uzaklaþan yaþlý kadýnýn siyah robunu göz ucuyla izliyorum.
Dingin ve sessiz birkaç dakika geçiyor onun dönmesini beklerken. Baþýmýn üstündeki yapraklarý dökülmüþ asma gitgide altýn kýrmýzýsý renkler alýyor, karþýdaki caminin, büyük servilerin dallarýnýn, her þeyin üstüne açýklý koyulu altýn yaldýzlar yayýlýyor, akþam, huzurlu akþam, az önce Ahmet'in öldüðünü bana doðruladýklarý bu yitik ve küçük mahallenin üstüne iniyor. Düþündükçe Aziyade'nin de Ahmet gibi Türk topraðýnda yattýðýna daha çok inanýyorum. Eskiden olsa içim parçalanýrdý, oysa þimdi bu yitmiþ insanlarý düþünürken yalnýzca bir ince hüzün, belki onlarý orda bilmekten kaynaklanan rahatlamayla tatlanan bir ince hüzün duyuyorum, bir de daldýklarý huzur aleminde çok geçmeden onlara katýlma isteði. Ýslam dünyasýna özgü bu duraðanlýða sona eren günün çevremdeki dingin çekiciliði eklendiðinden içim yatýþýyor. Þu anda çektiðim acý, insanýn evrensel yazgýsý ölüme kesin boyun eðdiðim için hafifliyor.
.......................................................
Ah bu iki zavallý yavru ne çok severdi beni oysa, þimdi onlara duyduðum dünyasallýktan arýnmýþ sevecenliðin içinde ikisi de nerdeyse birbirine karýþýyor, bir anlýðýna bana geri verseler, nasýl dile sýðmaz bir sevinçle, nasýl duyulmamýþ bir coþkuyla kucaklardým onlarý.
.......................................................
Ýyi yürekli yaþlý kadýn Ahmet'in ablasýnýn evine giderken bana eþlik etmeye hazýr geri geliyor, bizi Haliç'in sonundaki Kâðýthane'ye yakýn Piripaþa'ya götürecek benim o kayýðýmla kayýkçýyý bulmak üzere yeni baþtan denize doðru ilerliyoruz.
Aþaðý gitmek için az önce geçtiðimiz Müslüman mahallelerini yeniden geçmemiz gerekiyor; güneþin son ýþýnlarýyla þimdi pembe bir aydýnlýða bürünmüþ bu mahallelerde Doðu yaþamýna özgü akþam canlýlýðý var ve giysilerinin renkleri göz alan insanlar dolu.
Kasýmpaþa iskelesinde kayýkçýmýz, kayýðýna uzanmýþ, geleceðimizden emin bizi bekliyordu. Gün batarken Haliç'in sularýnda ilk seferdekine aksi yönde kaymaya baþlýyoruz. Iþýk güney kýyýda, Ýstanbul'un arkasýnda yavaþ yavaþ ölüyor - gün sonlarýndaki masal oyunu baþlýyor.
Karaya ayak bastýðýmýzda Piripaþa'nýn, uçsuz bucaksýz mezarlýklara dayanan son yerleþim yerinin ötesinde güneþ sönmüþtü. Ýþte burda, Ermeni kadýnla ben, alacakaranlýkta, bilmediðim bir mahallede, dar, dolambaçlý sokaklarýnda kahverengi ya da kýrmýzý boyalý, hapishane gibi demir parmaklýklarla çevrili evler olan karanlýk ve küçük bir Ermeni mahallesinde hýzla yürüyoruz.
Anaktar-Þiraz görünüþü gizemli bu evlerden birinin önünde duruyor ve demir tokmaðý vuruyor. Vuruþlar yaþlý ve cansýz yöredeki tüm doðramalarda hüzünle yankýlanýyor.
Az sonra kapý güvensiz bir biçimde aralanýyor ve karanlýktaki aralýkta karþýmda beliren hayalet gibi bir yüz beni ürpertiyor: Elli yaþlarýnda bir yüz bu, üzgün, solgun, zayýf, ama küçük Ahmet'e benziyor, ürkütmeye varan çarpýcý bir benzerlik bu. Ablasý onunla týpatýp ayný, ayný yüz çizgileri, ayný anlatým, ayný gözler, sanki Ahmet'in kendisini görmüþ gibiyim, otuz yýl yaþlanmýþ haliyle, zamanýn ve ölümün ötesinden bana sitem dolu bir bakýþ fýrlatýr gibi.
Kadýn þaþkýn, ikircimli, araladýðý kapýyý kapatacak nerdeyse.
- Loti! diye atýlýyor yaþlý Anaktar, bir hayaleti haber verircesine alçaktan söylüyor bu adý: Ýyi bak, Loti bu! Loti geri döndü!
- Loti? Loti? diye yineliyor öteki, sesinde bir titremeyle. Ah! Loti!... diyor sonra, bir sessizliðin ardýndan, sitemlerin en dokunaklýsýndan daha çok yüreðime iþleyen sýzý ve acý dolu bir sesle.
Aralarýnda alçak sesle çok hýzlý Türkçe konuþuyorlar, söyledikleri þeylerin anlamýný yakalayamýyorum. Sonra yukarý çýkmamý rica ediyorlar ve onlarýn peþinden küçük, karanlýk bir merdiveni çýkýyorum.
Birinci katta, Doðu biçemi döþenmiþ, ama yoksul görünüþlü, loþ bir odada kýrýk dökük bir divana oturtuyorlar beni; sonra Ahmet'in ablasý - burada konukseverlik gereði olduðundan - bana kahve piþirmek için dört dönüyor, küçük mangalýnýn çevresinde yoksulluðunu gösteren ucuz fincanlarýný kurulayarak dolaþýrken yanaklarýndan aþaðý iri iri sessiz yaþlar indiðini görüyorum.
Alacakaranlýkta burasý, þu kadýnýn aðladýðý bu çýplak oda ne kadar hüzünle dolu Tanrým, yüreðim sýkýþýyor, söylemek istediðim sözcükler boðazýmda düðümleniyor...
Ýkisi de ciddi bir þeyler söylemek ya da rica etmek için geldiðimi pekâlâ görüyor. Ama ne? Sesimi çýkarmýyorum. Onlar bekliyor. Çöken gecenin içinde sessizlik gitgide koyulaþýyor.
.......................................................
Titreyerek konuþmaya karar veriyorum:
- Aziyade Hanýmý iyi anýmsýyor musun, hani kardeþinin de pek sevdiði o küçük Türk hanýmýný? Hatýrlýyor musun onu?
Ciddi bir sorgulama baþladýðýný anlayýnca daha özgür kalmak ister gibi elindeki fincanlarý ve peþkiri býrakýyor. Baþýyla "evet" derken "Anýmsýyorum tabii! Tüm bu olup bitenleri nasýl unutabilirim!" anlamýna bir el hareketi yapýyor.
.......................................................

Yine bir sessizlik oluyor, þakaklarýmda düzenli hafif vuruþlar iþitiyorum - hýzla atan damarlarýmýn sesi bu. Sonra biraz boðuk, sert bir sesle o müthiþ soruyu soruyorum:
- O öldü, öyle deðil mi?
.......................................................

Konuþmakta acele etmiyor, bana bakýyor, iyice çökmüþ üzgün gözlerinde nerdeyse hakaret dolu bir þaþkýnlýk okunuyor... Ýþte o zaman beklemekle geçen birkaç saniye içinde bunun evet olduðunu yavaþ yavaþ anlýyorum.
Daha doðrusu, o bana acý yüklü bir soru titremiyle "Sahi mi? Demek bilmiyorsun öyle mi?" demeye hazýrlanýrken kesinlikle anladým bunu. Yarý sesle yalan bir yanýt veriyorum: "Bilmez olur muyum, biliyorum..." Sonra daha alçak sesle, dili dolaþan bir çocuk gibi ekliyorum: "Sana sormak istediðim.. bu deðil... Benim isteðim.. benim istediðim onu nereye gömdüklerini öðrenmekti senden..."
Yeniden sessizlik çöküyor, az önce olduðundan daha durgun. Yalan söylemiþtim, çünkü onun karþýsýnda bilmemekten, yýllarca böyle yaþayabilmiþ olmaktan utanmýþtým. Ama bana inanmadýðýný, tiksinme ve kýnamayla karýþýk bir merakla gözlerini üzerimden ayýrmadýðýný pekâlâ görüyorum... Benim tavrýma da anlam veremiyor: Acý karþýsýnda bizim soðukkanlý ve dingin kalmamýz Doðululara anlaþýlmaz gelir, çünkü onlar çýðlýklar atar...
Bu sessizlik gitgide daha dondurucu oluyor, aramýzdaki havanýn tabaka tabaka buz kestiðini söyleyesi geliyor insanýn. Bu kafesli evin, yoksul ve tuhaf odasýnda alacakaranlýk koyulaþýyor, pencereleri örten tahta kafeslerdeki aralýklardan içeriye yalnýzca renksiz bir ýþýk giriyor belli belirsiz; gece hýzla çöküyormuþ gibi geliyor bana, sanki düzensiz aralýklarla birer birer krep tüller atýyorlar aceleyle üstümüzden...
Gelinen son duraðý iþitmek için insana üzüntü veren bu saatte, bu hüzünlü eve gelmem gerekiyormuþ meðer...
Biri aðlayan bu iki kadýnýn arasýnda kaç saniye, kaç dakika konuþmadan oturup kaldým bilmiyorum...
Ahmet'in ablasýnýn konukseverlik gereðini yerine getirmek için bana verdiði bir fincan kahveyi görünüþte hep ayný dinginlikle içiyorum. Ýçimde, düþüncelere ve anýlara ait derin bölgelerde, düþte olduðu gibi bir karýþýklýk, bir çeþit göz aldatýcý bulanýk görüntüler var: Uçurumlar içinde göçen þeyler gördüðümü sanýyorum; ayakta duran þeyler ardý ardýna devriliyor, çöküyor, yok oluyor, gerçekdýþý düþsel büyük gürültüler bu düþmelere eþlik ediyor, sonra sönüyor, her þey düþtükten sonra kesiliyor, geride hiçbir þey kalmadýðýnda yeniden sessizlik oluyor, içteki bu sessizlik dýþarýdaki kadar tatsýz...
Ahmet'in ablasý Aziyade'nin nereye gömüldüðünü bilmiyor. Sorumu yinelediðimde soðukça bu yanýtý veriyor. Ama diyor arap Hatice hâlâ yaþýyor, o kesin biliyordur, ille öðrenmek istiyorsam, yarýn gidip ona sorabilir hatta beni oraya götürmesini söyleyebilirmiþ.
- "Yarýn mý? Hayýr, bu akþam, hemen!"- Ýç karartan o sessizlik anýndan sonra yine canlanýyorum, ayný zamanda geçen saatlerin tedirginliði geri geliyor.
Önce geri çeviriyor: Eski Ýstanbul'da, benimle, gece inerken, zenci kadýnýn evine gitmek!... Hayýr diyor, mümkün deðilmiþ, cesaret edemezmiþ.
Az önce ötekine yalvarmýþtým, þimdi buna yalvarýyorum. Sýrasý gelince onun da yumuþadýðýný görüyorum. Ne yapalým, evet, gidecekmiþ; ama yalnýz gitmeyi yeðliyor; Hatice'nin evine gidip haber verecek ve buluþma yeri ayarlayacakmýþ; sonra yarýn sabah tezden bir kayýkla gidip onu alacak, ben nereye istersem oraya getirecekmiþ...
Ýþte sonunda yarýn için kararlaþtýrdýðýmýz plan: Sabah sekizde üçümüz de Haliç'in bu yakasýnda Haci Ali Alaný'nda buluþacaðýz; ben bir arabayla geleceðim. Ermeni kadýnla zenci kadýný bindireceðim ve her biri mezarlardan birine götürecek beni, bu arada Ahmet'in her zaman gölgede kalan ablasý evine dönecek.
Ahmet'in ablasý çýkmaya hazýrlanýrken aðzýný aramaya çalýþýyorum. Ama hemen hemen hiçbir þey bilmiyor; hep kendi köþesine çekilmiþ yaþadýðýndan Aziyade'nin ölümüne iliþkin kesin ayrýntýlardan habersiz: "Yarýn, tüm bunlarý Hatice bana anlatýrmýþ yarýn". Ne zaman olduðuna gelince, tarihlerin Türkçe yazýlý olduðu eski bir defteri açýp hâlâ az çok aydýnlýk olan bir pencere kafesine iyice yaklaþýyor: "Þimdi bakalým; Ahmet'in ölümünden önceki ilkyazýn sonundaydý, hicri 1397 yýlýnda. Öyleyse yedi yýldan birkaç ay fazla olmalý". Cenazeyi akþam vakti nerdeyse gizlice götürdüklerini biliyor; ama - zaten kendisi de geçen yýl ölen - yaþlý efendisi Abeddin yine de bir mermer mezar yaptýrmýþ. Hepsi bu kadar. "Gerisini Hatice yarýn anlatýrmýþ bana, yarýn!"
Çýkmaya hazýr þimdi; acýnasý robunun üstüne eski, siyah bir atký almýþ, birlikte aþaðý iniyoruz, o biz geçtikten sonra titizlikle kapýlarý sürgülüyor.
Þimdi daha da karanlýk küçük sokaktan geçerek denize yöneliyoruz, orada birbirimizden ayrýlacaðýz.
Ahmet'in ablasý Ýstanbul'a geçmek için bir kayýk tutuyor, yaþlý Ermeni kadýn benim orda bekleyen kayýðýma biniyor, yanýma oturuyor; geçerken onu Kasýmpaþa'da indireceðim, artýk geçirdiðim bu iç karartýcý gün sona erdiðinden Haliç'te yoluma yalnýz devam edeceðim. Düþününce, Hatice'yle görüþmemin yarýna kalmasýný ve önceden hazýrlanmasýný yeðliyorum, çünkü o yaþlý kadýnla yüzyüze gelmekten, onun hýncýndan, beni aþaðýlamasýndan korkuyorum... Dahasý bin türlü öðüt vermek için, gri sularýn üstünde kayarak henüz uzaklaþan Ahmet'in ablasýna sesleniyor, onun hafif kayýðýný tek elle tutuyorum: "Geri dönmemi askeri yolculuklarýn engellediðini söylersin Hatice'ye, çýkýlan seferlerin, uzak yerlerdeki savaþlarýn engellediðini, olur mu? Benim hatam deðil bu. Aziyade Hanýmý sevmeseydim, bu akþam burada olur muydum? Çok uzaklardan on yýl sonra onun yüzünden geri gelir miydim? Ona söylersin deðil mi?..." Sonra duruyorum, çünkü sesimin deðiþtiðini, kendimi toplamam gerektiðini duyumsuyorum, yoksa aðlayacaðým çünkü. - "Söylerim Loti, bunlarý söylerim" diye yanýtlýyor; þimdi üzgün yüzünde tümüyle tatlý bir anlatým varmýþ gibi geliyor bana, sonra daha da koyulaþmýþ alacakaranlýðýn içinde kayýklarýmýz ayrýlýyor.
Artýk sona erdi bu iç karartýcý günüm! Çalkantýlar, tedirginlikler, kaygýlar, yalvarmalar bitti artýk. Her þey bitti, on yýldýr çözümü askýda kalan dram bitti...
Suyun üstünde hýzla kayýyoruz; yanýmdaki Ermeni kadýn sessiz, siyah robu içinde dimdik duruyor. Ýçimde bir mezar sessizliði beliriyor; þimdi bu ülke, nice zamandýr düþlediðim bu kent birdenbire dile sýðmaz çekiciliðinden, sonsuz gizeminden sýyrýlmýþ gibi, Ýstanbul boþmuþ, ruhum boþmuþ gibi geliyor bana, her þeyin sanki çöktüðünü duyumsuyorum ve bir daha dönmemek üzere en kýsa zamanda Türkiye'den ayrýlma isteðini duyuyorum.
Bir yere varmak için acele eden insanlar gibi küreklere asýlmýþ hýzla gidiyoruz. Bu acele neden? Bilmiyorum. Bizi sýkýþtýran hiçbir þey yok þimdi, çünkü her þey bitti. Nereye gidiyoruz öyleyse? Ben de bilmiyorum. Yanýmda oturan bu yaþlý kadýn bana bir þey söyleyecek, gereksindiðim bu sessizliði bozacak diye korkuyorum, Aziyade hakkýnda, az önce kendisine açýklanan hiç beklemediði, onu þaþýrtan þeyler hakkýnda bana sorular soracak diye korkuyorum; onun gözleriyle karþýlaþmamak için baþýmý çeviriyorum ve insaný hayran býrakan alacakaranlýk görünümüne görmeden bakýyorum: Ýstanbul durgun suda tersine dönmüþ yansýyor, yan yana geçip giden binlerce kayýk giysilerin, renklerin masalsý oyununu hafiften, ses çýkarmadan sergiliyor. Benim için yýllardýr yitmiþ gitmiþ, þimdi büyülü bir düþteymiþcesine yinelenen tüm bu þeyler artýk bana hiçbir þey söylemiyor; havanýn çok güzel, havanýn týpký yaz gibi hâlâ yumuþak, ýlýk, gevþetici olmasý da...
Aðzýný açmasa bile varlýðý artýk beni iyice rahatsýz eden siyah giysili yaþlý kadýný indirmek için Kasýmpaþa iskelesinde duruyoruz sonunda: "Allahaýsmarladýk" diyor Anaktar Þiraz ayrýlýp giderken, "Tanrý yardýmcýn olsun, mezarlar için yarýn sabahtan buluþma yerinde ol".
Üstümden iç karartýcý bir yük kalkmýþ gibi yola devam ediyorum, yine de göz ucuyla izliyorum onu, yok diye üzüleceðim nerdeyse, çünkü sevgili geçmiþle benim aramda bir köprüydü o.
Okþanmak isteyen bir çocuk havasýyla kayýkçým çýplak kollarýný gösteriyor bana, aðrýmaya baþladýðýný söylüyor: "Hep böyle hýzlý gitmek zorunda mýyýz?" - Sahi ya, hayýr, ne anlamý var þimdi; bunu ona söylemeyi unuttum... Amacým yok artýk, hiçbir yerde hiç kimse beni beklemiyor, bu büyük kentte beni tanýyan yalnýzca ölüler var. Nereye gideceðimizin pek önemi yok þimdi. Þurda burda eski günlerden izler arayarak, özgür, yalnýz baþýma aylak dolaþmaktan baþka yapacak hiçbir þey yok. Bunun üzerine "Aksine, çok yavaþ git, nereye istersen oraya git" diye yanýtlýyorum onu, "kayýðý suyun akýntýsýna býrak, kürekleri içeri al, dinlen, istersen kollarýný kavuþtur, türkü söyle..."
Az sonra nerdeyse kýpýrdamadan duruyoruz, farkýna varýlmaz bir akýntý sürüklüyor bizi yalnýzca; kayýkçý kollarýný kavuþturmuþ türkü söylüyor. Ender raslanan bir hava var, çok tatlý, insaný þaþýrtacak kadar tatlý; kayýkçýnýn dertli, tiz perdeden türküsünü dinliyorum, az öncesine göre daha canlý, daha ilgili çevreme bakýyorum. Gerçekten yanýmda vicdan azabý gibi duran siyah roblu zavallý yaþlý kadýn gideli beri nasýl desem bilmem, hemen bir hafifleme duyumsamam beni þaþýrtýyor, alt üst ediyor... Þimdi gitgide nerdeyse herzamanki görme tutkumla bakýyorum... Gece çökünce her þeyin görünüþü deðiþti; karada, gemilerde, her yönde sessizce kayýp giden kayýklarda fenerler yandý; hâlâ aydýnlýk gökyüzüne yansýyan kubbelerle, minarelerle iþlenmiþ bir oyma artýk Ýstanbul yalnýzca. Haliç'in ortasýnda suyun akýþ yönünü izliyoruz hep, her iki kýyýdan da az çok boðularak Doðu'ya özgü bir gürültü geliyor, yeryüzündeki bütün gürültüler arasýnda hemen tanýyacaðým, Ýstanbul'a özgü o gürültülerin belirsiz bir bütünü bu uðultu. Týpký eskisi gibi, nasýl olmuþ da her þey ayný kalmýþ, nice geceler aylak aylak dolaþtýðým her iki kýyýdaki bütün o mahalleleri yeniden görmesem de gözümde canlandýrýyorum; oralarda olup bitenleri, oralardaki gizli saklýlarý, ne pazarlýklar döndüðünü, ne þarkýlar söylendiðini, hepsini tümüyle biliyorum. Öyle ki, sürelerin silikleþmiþ geçmiþine þu anki kadar daldýðým yanýlsamasýna hiç kapýlmamýþtým, söyleyeceðim hiçbir þey sayfalar, ciltler doldursam da þu anda duyduðum içe iþleyen adsýz hüznü anlatamaz, mümkün deðil...
Oysa hem benim içimde, hem benim için her þey nasýl farklý o pek genç olduðum dönemden bu yana! O zamanlar yoksuldum, kimse bilmezdi beni; yaþadýðým düzensiz ve tehlikeli Türk hayatý her zaman bitebilirdi, hiç bir yerde desteðim yoktu, elçilikten bir yakýnma ya da bir üstün buyruðu her an beni yok edebilirdi. O vakitler bir Türk giysisi, bir silah satýn almak ya da yalnýzca akþam yemeðini ayarlamasý için Yahudi Salomon'u çevredeki küçük dükkanlara göndermek söz konusu olduðunda birkaç akçe yüzünden dara düþerdim. O zaman, bu akþam kýyýlarda uðuldadýðýný iþittiðim o yýðýnlarý, heves edip aralarýna karýþtýðým o halk insanlarýný hesaba katmam gerekiyordu; aralarýnda borç verenler, alacaklým olanlar, yarar gördüðüm dostlar, muhbirliklerinden ürktüðüm düþmanlar vardý. Þimdi olsa sýrf kemerimdeki altýnlarla on kez satýn alýrdým o küçük düþmanlarý, parayla sustururdum da onlarý. Ufkum geniþledi artýk, ölçüsüzce geniþledi, eskiden kimsesiz bir çocuktum, onun yanýnda nerdeyse bir hükümdarým þimdi. Hani on yýl öncesinde olsa, burda onunla yaþarken yaþamýmý þenlendirirdi tüm bunlar, ama kuþkusuz çok geç geçti hepsi elime, zaten pek aldýrdýðým yok; bir þey söndü içimde, benliðimden bir þey Türk topraðýna girdi Aziyade'yle birlikte.
Çarpýcý görünüm deðiþmeyi sürdürüyor, gizemli kubbeler belirsizleþiyor, nerdeyse yarý saydamlaþýyor gecenin içinde, sayýsýz ýþýk var ve yukarýda yýldýzlar parlýyor. Hava gittikçe tatlýlaþýyor, hiç esinti yok, sanki yaz akþamý. Ölesiye uyuþukluktan iyice uyanmýþ her þeyi kavramak için büyümüþ gözlerle bakýyorum. Çeliþkilerle dolu olduðumu duyumsamak beni ürkütüyor: Zaman zaman bu küçük deðerli anýya tümüyle baðlý, ruhumun derinliklerine kadar, sanki sonsuza deðin sürecek bir kederle dolu oluyorum, (baþka defalar da yaþadýðým için, yazýk, kýsa süreceðini bildiðim) bu duyguyu, yeryüzünde her þeyin solduðu ve sona erdiði duygusunu duyuyor sonra, bir an sonra, kendimi hâlâ yaþam dolu, hâlâ genç, hâlâ aþka susamýþ bulmanýn bir bakýma bencil zaferiyle yaþama geri dönüyorum; ve tümüyle bu Doðu ülkesinin, bu ýlýk akþamýn, geçmiþteki o coþkularýn, asla dikkate almamam gereken ne varsa hepsinin beni allak bullak etmesine kendime karþýn izin veriyorum.
On yýl biz insanlarýn pek kýsa süren ömrü için gerçekten sonsuzca uzun bir süre!... On yýl süren ayrýlýk ve sessizlik sanki çukurlar açýyor anýlarda, bir yýpranmýþlýk, tuhaf bir unutkanlýk, bir karanlýk baþlangýcý getiriyor, birbirini en çok sevenler arasýnda bile... Ýnsanýn bunu kendinde gözlemesiyse acý bir düþ kýrýklýðý oluyor.
Gecenin geç saatlerinde Ýstanbul'daki büyük köprünün ayaðýna yanaþýyoruz ve ben yine Beyoðlu'na çýkýyorum, otele.
Dün Orient-Ekspres'te ya da Varna gemisinde tanýdýðým turistlerle birlikte tabldot akþam yemeði yiyorum. Bir süre yine herkes gibi oluyorum ben de, sohbet ediyorum, belleðim uykuya dalýp, Hatice ile görüþmenin ve mezar ziyaretinin yarýn sabahtan olduðunu pek anýmsamayýnca.
Ama hemen akþam yemeðinden sonra Ýstanbul'a gitmek için bir at istiyorum (insanýn gece vakti Ýstanbul'a gitmesi, özellikle yalnýz gitmesi, Avrupai otellerdeki insanlara her zaman saçma gelir). Bana gelince,yaþlý Abeddin'in evini, onun öldüðü, "cenazesini bir akþam nerdeyse gizlice götürdükleri" o evi karanlýkta da olsa bir daha görmek için Ýstanbul'a gidiyorum.
Önce ýþýk, çýðlýk ve çalgýyla dolup taþan Galata sokaklarýný týrýsa kalkýp çabucak geçiyorum; ardýndan iki kenti birbirine baðlayan köprünün baþýnda, karanlýðýn, görkemli sessizliðin baþladýðý noktada, geleneðe uyup, karþý kýyýda önümden gidecek bir fener çekenin taþýyacaðý feneri yaktýrmak için duruyorum ve az sonra köprüyü geçiyorum; iþte artýk uçsuz bucaksýz Ýstanbul'un, karanlýk, kapalý ve ölü kentin içine dalmýþ durumdayým. Gün boyu baþka yerlerde olduðumdan Ýstanbul uzaktan gözüme iliþmiþti yalnýzca, on yýl sonra, Ýstanbul'a týpký tam ömrümde ilk kez bir bayram kutlamasý sýrasýnda geldiðim gibi gece varýyorum.
Gece karanlýk, yýldýzlar donuk. Gözlerim karanlýða alýþýyor; karanlýkta görmeye baþlýyorum, sanki buradan dün ayrýlmýþým gibi rahatça bu karmaþýk sokaklarda týrýsla giderken yönümü buluyor, yüksek, penceresiz duvarlar arasýnda önünden geçtiðim parmaklýkla çevrili eski saraylarý, kandiller yanan türbeleri, solgun ve sessiz camilerin kat kat göðe yükselen kubbelerini hemen tanýyorum. Önüm sýra koþan, hoplayýp oynayan fenerimin güçsüz ýþýðý tüm yol boyunca yerdeki kahverengi kütleleri gösteriyor bana; uyuyan köpekler bunlar.
Epey hýzlý gidiyorum, çünkü vakit geç ve yaþlý Abeddin'in evi uzakta.
Sonunda bir sokaðýn dönemecinde büyük, ýssýz kenarlarý bir dizi kefen beyazý cansýz küçük kubbeyle çevrili Mehmet Fatih Alaný önümde açýlýyor. Hedefe varmak üzereyim, nerdeyse geldim sayýlýr. Alaný çaprazlamasýna geçerken atýmýn nallarýnýn döþeme taþlarýnda daha güçlü ses çýkardýðýný, her yanda üzgün yankýlar uyandýrdýðýný duyuyorum. Sonra yeniden dar bir sokaðýn karanlýðýndan içeri dalýyorum, - iþte orda, hemen yakýnda, ev karþýmda belirecek, o eski ahþap ev, yüksek ve hüzünlü, koyu kýrmýzý boyalý, cumba pencerelerindeki kafesler sarý kelebeklerle, mavi lalelerle bezeli. Bu mahalleden hiç geçen olmaz, hiç kapý açýlmaz, hiçbir yaþam gürültüsü çýkmaz, hiç ýþýk yanmaz. Oldukça yavaþ gitmeye baþladým, önümdeki fenerçekene feneri eski duvarlara, sýmsýký parmaklýklarla kaplý cumbalarýn altlarýna tutturuyorum, oradan geçtiðimizde yanýlmayayým diye. Ama birdenbire bir þey kalmýyor önümde; yýkýntý taþlarýyla, kararmýþ kalaslarla dolu sonsuz bir boþluk uzanýyor; atým yýkýntýlarýn üstünde tökezliyor. Ateþ yapmýþ bu iþi; birkaç saat içinde mahalleler yakan burdaki büyük yangýnlardan birinde her þey yok olmuþ. "Geçen kýþ oldu bu" diyor önümdeki fenerçeken, bu yýkýmý bana daha iyi göstermek için fenerini saða sola sallayarak. Sokaktan iz bile kalmamýþ; üç ya da dört yüz metrelik bir alanda molozlardan baþka hiçbir þey yok. Haydi bakalým, bitti artýk, Aziyade'nin gözlerini kapadýðý evi alevler yuttu... Bu yýkýntýlarýn önünden geriye dönmek gerekiyor þimdi.
Atýmý mahmuzlayýp, rasgele girdiðim bir yoldan, gecenin karanlýðýnda ordan uzaklaþýyorum.
Bu yýkýntýlar yýðýnýný.. hayýr, tahmin etmemiþtim bunu; bu yýkým beklediðimden öte. Oysa bu karanlýk mahalleye çok baðlýyým sanmýyordum; ama yüzyýllardýr durduðuna göre, hiç deðilse yaþadýðým sürece kesinlikle öyle kalýr diye düþünmüþtüm, þimdi onun yaþadýðý bu sokakta, ömrünün yarýsýný geçirdiði bu evin kafesli yüksek cumbalarý altýnda hiç, bir daha hiç gelip dolanamayacaðýmý kendi kendime söyledikçe üzüntüm büsbütün artýyor.
Baþýmý almýþ giderken bir daha hiç bir þeye bakmýyorum artýk, benliðimin derininde üzücü ve saltýk, giderilmesi olanaksýz, tatsýz yalnýzca sýzlayan bir umutsuzluðun acýsýný çekiyorum. Onun acýsý, onun için duyduðum piþmanlýk ve yoðun iç acýsý bunaltýcý bir yas örtüsü gibi üstümde; þu anda hiçbir þey çelemez artýk aklýmý bundan. Sonra dondurucu bir açýklýkla ortaya çýkan þu üzücü soru var: Yarýn yapacaklarýmýn ne anlamý var? Onun mezarýný ziyaret etmek çocuk kandýrmak gibi deðil mi? Ondan herhangi bir þey benim yalnýzca geri geldiðimi bilecek mi, vaktiyle onun bedeni olan kalýntýlarýn üstündeki topraðý öptüðümde biraz olsun bilincine varacak mý? Ne acýlý, ne çare bulunmaz bir üzüntü bu, onunla bir daha hiç, hiçbir düþünceyi paylaþamamak! Zavallý küçük Aziyade, ona söylemesini bilmediðim, þimdi beni yakan ne çok þey var, yalnýzca birkaç dakika için, son bir görüþme için onu bana geri verebilselerdi eðer, hemen söylerdim ona bunlarý, kendisini onun sandýðýndan, hatta benim bile sandýðýmdan çok daha büyük bir sevecenlikle sevmiþ olduðumu söylerdim ona, onu yitirmekten duyduðum piþmanlýðýn hiç sönmeyeceðini söylerdim, yaþadýðým için, genç kaldýðým için, hâlâ sevebildiðim için özür dilerdim ondan; bütün bunlarý söylerdim ona, sonra aþk dolu bir vedanýn ardýndan yine uyusun diye topraða býrakýrdým onu! Ama hayýr, son derece acýmasýz bir yanlýþlýða takýlýp kalmak gerekiyor sonsuza deðin; çok geçmeden benim de ölme vaktim gelecek, böylece yanlýþlýðýn düzeltilmesi daha da güçleþecek, aramýzdaki sessizlik büsbütün kesinleþecek, çünkü ona söyleyemediðim ama benim içimde yaþayan her þey benimle birlikte ölecek. Ve zaman akýp gitmeyi sürdürecek, ikimizin adý da unutulacak - ayrý ayrý...
Koyu gecenin içinde karmakarýþýk sokaklarda hep rasgele yoluma giderken sonunda bu deðiþmeyen kentin göbeðinde Yavuz Selim Camisi yakýnýndaki çok sofu bir mahalleye geliyorum: Mezarlar, serviler, sandukalarý aydýnlatan kandiller yanan türbeler var burda. Ýþte eþsiz biçimde, pek hoþ dümdüz bir sokak, ama Arap sokaklarý görünüþünde, kireç vurulmuþ bembeyaz, kenarlarýnda sivri kemerli revaklar uzanýyor düzenli, yalnýzca giriþ katýndan ibaret yüzyýllýk evlerin saðý solu göðün enginliklerine açýlýyor, Ýstanbul'un merkezinde bir tepe burasý, tüm çevreye egemen. Havanýn mavimsi karanlýðýnda yakýndaki caminin üst üste binen kubbeleri yükseliyor yalnýzca, kar gibi soluk, ayýn çevresinde oluþan aylalar gibi bulanýk. Sokak uzayýp gidiyor, birbirini izleyen sýra kemerler belirsiz karanlýkta yitiyor; ama biraz ötede, orda, açýk kalmýþ bir kapýdan ölgün bir ýþýk süzülüyor beyaz kaldýrým taþlarý üstüne. Ah! Ahmet'le birlikte koca Ýstanbul'u yaya geçerken akþamýn ileri saatlerinde uðramayý alýþkanlýk edindiðim küçük eski kahve burasý kesinlikle. Nasýl olmuþ da böyle geç vakte kadar açýk kalmýþ? Bunun benim için olduðunu, kahvecinin beni beklediðini, beni çaðýrdýðýný söyleyesi geliyor insanýn. Attan inip bir dakika orda oturacaðým, dýþarda, sýra kemerlerin altýnda, gecenin serinliðinde.
Burada her þey el sürülmeden kalmýþ, eski tablolar, duvarlara asýlý eski Mekke resimleri, anýmsýyorum bunlarý. Karþýda sokaðýn ortasýnda hep o eski mermer çeþme, tepesi kara saçlara benzeyen bir þeylerle kaplý, eðreltiotlarý bürümüþ bana kalýrsa. Kahvecinin bana getirdiði þu taburede birden fazla oturmuþumdur kesinlikle.
Eskiden, iyi anýmsýyorum, insan burda oturduðu zaman ara sýra camiye giden inanç dolu derviþlerin geçtiðini görürdü. - Ve bu akþam tam bunu aklýmdan geçirdiðim sýrada derviþlerden birkaçý birlikte görünüyor. Yavaþça ilerlerken, geri dönüp bu alýþýlmadýk saatte karanlýðýn derinliklerinde yiten ýssýz yol boyunca açýk duran bu tek kahvenin önünde takýlmýþ kalmýþ bu adama bakýyorlar.
O zamanlar, anýmsýyorum, bir çalgýcý vardý, yaþlý bir adam, bu küçük ayrýksýn kahvede gerilerde bir yerde kemanla yürek parçalayan havalar çalardý bütün gece. - Bu akþam ansýzýn arkamda yine ayný ezgi inildemeye baþlýyor. Ýþte o zaman öylesine dalýyorum ki anýlara, uyanacaðým diye korktuðum için geçirdiðim ürperti her zamankinden daha derine, ta iliklerime iþliyor bu kez... Böylece, oturduðum yerde kalýyorum, her zamanki yerimde sessizce oturuyorum; çevremdeki, Ýstanbul'un içindeki þeyler ayný kalmýþ, ne ki çok sevdiðimiz Eyüp'teki küçük evimiz yok artýk, onun kendi evi de yanmýþ kül olmuþ, Ahmet ölmüþ, Aziyade topraða gireli yedi yýl geçmiþ, her þey yok olmuþ, ortadan kalkmýþ, bitmiþ sonsuza deðin... Ahmet'in ablasýnýn söylediði o tümcenin birdenbire aklýma gelmesi daha da müthiþ, arkamdaki o keman iþitilmedik hüzünlerin bilinmez ezgileriyle bu tümceyi dile getriyor sanki: "Ýlkyazýn sonuydu... Akþam vakti götürmüþler ölüsünü..."
Akþam vakti götürmüþler ölüsünü... Þimdi mayýs ya da haziran ayýndaki o çok dingin, çok duru alacakaranlýðý görüyorum, sanki akýl almaz bir alaycýlýkla karanlýk evi pembe bir ýþýkla aydýnlatýyor, sonra gürültüsüzce açýlýyor kapý, aðýr bir þey omuzlamýþ taþýyýcýlarýn geçmesi için... Alýp götürdükleri ceset onun bedeniydi bir zamanlar! Hayýr, þimdiye kadar onun için hiçbir zaman þu anda çektiðim acýyla ölçülebilecek bir þey duyumsamadým ben...
Ayrýca görünüþe bakýlýrsa, Ýstanbul'daki kutsal ziyaretimin baþlangýcýndan beri yolumun üstüne sanki istenildiðince serpiþtirilmiþ güçlüklere karþýn, deðiþikliklere, yýkýmlara, ölümlere karþýn - ve zaman zaman dalýp gidince aklýmýn karýþmasýna karþýn - görünüþe bakýlýrsa ardýna düþtüðüm sevgili küçük hayalete gitgide hep yaklaþýyorum ve ruhlarýmýzýn birbirine kavuþmasý yakýn gibi...
Baþýmý sokaktan ve karanlýktan yana çevirdim, çünkü gözlerim ansýzýn kararýyor, hiçbir þeyi seçemez oluyor. Ve býrakýlanlarýn döktüðü, onun da herhalde döktüðü korkunç acý iki damla gözyaþý yanaklarýmdan süzülüyor.
Kahvemi ve nargilemi getiren küçük kahveci çýraðý aðlamýþ olduðumu fark edip bana þaþkýnlýkla bakýyor, sonra herhalde kendi kendine bu yabancýnýn iþleri beni ilgilendirmez diyor ve konuþmadan geri çekiliyor. Ölüm imgesi yaþlý çalgýcý tek baþýna, üstüne vuran yarý aydýnlýkta düþteymiþçesine çalýyor. Yerimde kalýyorum, acý çektiðim bu aný olabildiðince uzatmak istiyorum, çünkü on yýldan beri kendimi hiç burada, karanlýða boðulmuþ þu sokaðýn yalnýzlýðýnda olduðu kadar, çevreyi kaplayan sessizliðin ve gecenin ortasýnda bir keman arkamda hafifçe inlerken olduðu kadar, onun yakýnýnda duyumsamadým...
Bir saat sonra yeniden karþý kýyýya geçip yine Beyoðlu'na çýkýnca otelin kapýsýnda fenerçekeni ve atýmý gönderiyorum. Ve düþüncemi deðiþtirerek odama dönmek yerine belki sabaha kadar rasgele dolaþmak için yaya olarak tek baþýma yola düþüyorum yeniden. Burada geçireceðim kýsa süreyi uykuda yitirmemeyi yeðliyorum.
Karanlýk sokaklarda yalnýz, özgür, amaçsýz olmaktan beklenmedik eþsiz bir esriklik duyuyorum önce. Gecenin tatlýlýðý bir haziran gecesiymiþ gibi sürüyor, hava Ýstanbul'un bütün kokularýyla dolu, bu semtlerde servi korularýnýn balsamlý kokusu aðýr basýyor...
Hasköy'e, sonra Eyüp'e taþýnmadan önce yazýn üç ay Beyoðlu'nun yukarý yerinde kalmýþtým, penceremden insaný hayran býrakan uzaktaki Ýstanbul panoramasýný seyrederdim: Geleceðine pek de inanmadan Aziyade'nin geliþini beklediðim zamanlardý, onu beklerken baþkalarýyla gönül eðlendiriyordum. Ayný zamanda yaþamýmýn geçici bir dönemiydi bu, ne inancým ne de umudum kalmadýðýndan yitik bir yürekle aþk denizine atlamýþtým. Doðu'daki o yeni esriklik, göz kamaþtýran yaz mevsimi, nice kara gözlerin çaðrýsý bu üç aylýk bekleyiþi altýnda sonsuz uçurumlarýn hüznü yatan son derece kösnülü bir þeye dönüþtürmüþtü. Ah! Ne gecelerdi onlar, bu akþam yaptýðým gibi baþýboþ dolaþýrdým sokaklarda, ama hep yeni bir serüven peþinde koþardým, her adýmda, karanlýkta tanýdýðým her þeyde o gecelerin anýlarý nasýl da çýkýyor karþýma! Ve bu kokular, bu kokular da deðiþmemiþ. Sonra çabucak yeniden alýþtýðým bütün o gürültüler: Uzakta havlayan sokak köpekleri, bekçilerin ucu demirli sopalarýný çýn çýn öten kaldýrým taþlarýna vurarak iþaret vermeleri, aþaðýdan Galata'daki sefahat yuvalarýndan gelen belirsiz uðultu.
Þimdi yalnýzca bir yanýnda evler bulunan bir sokaðýn merdivenlerini iniyorum, sokaðýn öbür yaný derin bir açýklýða bakýyor: Büyük Mezarlýða ve onunla birlikte ötelerde, soluk bir çizgi halindeki denize ve olaðanüstü bir oyma iþini andýran Ýstanbul'a.
Bu kaldýrým taþlarýný, bu basamaklarý çok özel bir biçimde tanýyormuþum gibi geliyor bana!
Aslýnda bu sokaðýn bir zamanlar benim oturduðum sokak, Beyoðlu'ndaki evimin iþte þurasý olduðunu nasýl görmemiþim! Ne çok defalar bu eve uygunsuz saatlerde geri döndüm ben, sabahýn pembe ilk ýþýklarý Asya kýyýsýndan yükselirken! Geçmiþ esrikliklerin elimde olmadan uyanan anýlarý gitgide belirginleþiyor, daha çok alt üst ediyorlar beni...
Sonra duvarla çevrili Küçük Mezarlýða varýyorum: Hoþ kokan bir servi ormaný ve Müslümanlarýn yattýðý insana korku salmayacak kadar eski mezarlar. Eskiden sýk sýk gece yarýlarýnda buradan içeri sýzdýðým, orda aðaçlardan düþen kokulu küçük dikenlerle dolu kuru yosunlarýn üstünde oturduðum olurdu: Güvenli bir sýðýnaktý burasý, buluþmalarýn tanýðý olmazdý. Giriþ þurdandý, seçmeye baþladýðým o demir parmaklýklý anakapýdan. Bu anakapý hep kapalýydý, ama benim gibi oraya alýþkýn biri duvar taþýndaki bir oyuktan elini geçirip sürgüye yetiþebilir, kapýyý açabilirdi. Ve elim, sanki kendiliðinden duvardaki bu delikten içeri dalýyor, sürgüyü yakalýyor ve itiyor: Ýþte o zaman, anakapý paslanmýþ zývanalarý hafifçe gýcýrdayarak açýlýyor, bu bildik gürültü kafamý alt üst ediyor... .......................................................

Tanrým, Ýstanbul'a ne yapmaya geldiðim çýktý mý aklýmdan? Unuttum mu?... Mezarýný ziyaretim o kadar yakýnken tuttum böyle heyecanlý, tedirginlik verecek kadar tasasýz bir zaman geçirdim! Ah, insanýn içini karartan o tümce, "Akþam vakti götürdüler onu..." bir anlýðýna bile olsa nasýl aklýmdan çýkabilir, baþka þeyle oyalanacak kadar duygularýmýn oyuncaðý nasýl olurum ben?... Geri dönerken baþýmý eðiyorum; bu garip gece gezintisiyle deðerli küçük anýyý aþaðýlamýþým, gitgide yaklaþan sevgili hayaleti kendimden uzaklaþtýrmýþým gibi geliyor bana.
Sonunda bu otel odasýnýn karanlýðýnda yalnýz kaldýðým zaman, uykum gelmiyor, ama gelen gözyaþlarý arýndýrýyor ve çok sevindiriyor.

IV

Cuma, 7 ekim 188...

Karýþýk düþlerden sonra uyanýyorum, üzerimde bir tedirginlik mezarlýða gitmek için giyiniyorum.
Bavullarýmýn içinde halktan adamlarýn bayram günleri giydiði oldukça zengin iþlemeli Türk giysilerinden birini getirdim, Eyüp'teki günlerimizden biraz solmuþ, buruk bir aný bu, bizim evde, bizim mahallede akþamlarý giyerdim. Aziyade üstümde bu giysiyle döneceðime yemin ettirmiþti, beni öyle görecekti, yýllardýr kendi kendime mezarýný bile ziyarete gitsem bunu giyeceðimi söylemiþtim.
Sonra o biçimde giyindiðim zaman bir duraksama geliyor bana. Vaktiyle alýþýk olduðum bu Doðulu ceketi iðreti bir kýlýk, üzücü bir maskaralýk etkisi yapýyor. Yine de çýkarmak istemiyorum: Nasýl yapmalý? Önce rengi belirsiz beylik bir pardesü giyerek ceketi altýnda gizliyorum, - ardýndan pardesüyü, sýrmalý tozluklara kadar beni saran daha uzun bir yol paltosuyla deðiþtiriyorum... Korktuðunuz, duygularýnýzý derinden alt üst eden kutsal bir mezar ziyareti söz konusu olduðunda kýlýðýn rüküþlüðü konusundaki ayrýntýlar pek çocuksu kaçýyor!
Aþaðýda atlar koþulu büyük bir lando var; gelmesini bir gün önce ben söylemiþtim, yaþlý kadýnlar yanýmda oturabilsinler diye büyük olsun istemiþtim; neþeli görünen güzel, berrak bir güneþ ortalýðý aydýnlatýrken yola koyuluyorum.
Kasýmpaþa, Beyoðlu'ndan Büyük Mezarlýðýn çamurlu çukurlarýnýn ayýrdýðý aþaðýda kalan bir dýþ mahalle olduðundan, onlarla buluþacaðým Hacý Ali Alaný'na arabayla gitmek için epey dolaþmak ve iniþi tehlikeli sokaklardan geçmek gerekiyor.
Bununla birlikte oraya varýyoruz, çünkü iþte eski küçük beyaz camiyle, ordaki siyah serviler.
Hacý Ali Alaný'nda beni bekleyen iki kadýn görüyorum, yalnýzca iki kadýn, Anaktar-Þiraz ile Ahmet'in ablasý. Üçüncüsü, Hatice, gelmesini en çok istediðim ve en gereklisi niçin orda deðil acaba?
Öbür ikisi geldiðimi görünce üzüntülü bir hareket yapýyorlar. Tanrým, yine ne var? Beni görmeyi mi reddeti acaba? Sakýn ölmüþ olmasýn? Ýþte o zaman her þey biterdi; tam limana varmýþken karaya oturmak olurdu bu; bir daha hiçbir zaman, dünyada hiç kimse yol gösteremezdi bana... Soluk kesen birkaç saniyelik korku içinde kendime tüm bunlarý söylemeye vaktim oluyor, bu sýrada yere atlýyor ve durumu sormak için onlara koþuyorum.
Hayýr, diye yanýtlýyorlar, çok ciddi bir þey yokmuþ. Ama zavallý yaþlý kadýn geçen kýþtan beri kötürümmüþ, dökülen bir döþeðe çakýlýymýþ, tek adým atamýyormuþ. Yollar çok dik ve dar olduðundan oturduðu mahalleye araba giremiyormuþ. Üstelik Haliç'in bu tarafýna gelse bile neye yararmýþ, çünkü mezarýn öbür kýyýda, Ýstanbul tarafýnda olduðunu söylemiþ, ama mezar çok uzakmýþ, surlarýn dýþýnda, kýrlardaymýþ...
Ýstanbul surlarýnýn dýþýnda, demek orda gömdüler onu!... Düþündükçe yüreðim daha çok sýkýþýyor!...
O koskoca eski surlarýn eteðinde, Fener'den Yedikule'ye uzanan, geniþ fundalýklarla, servi ormanlarýyla kaplý bu ýssýz bölge, kimsesiz ölülerin rasgele gömüldüðü, uzunluðu on kilometreyi bulan bu kuþ uçmaz kervan geçmez mezar alaný, birdenbire gözümün önüne geliyor. Oraya gömmüþler onu! Kimi kez bunun ürküntüsünü duyardým, ama aklým oraya takýlýp kalsýn istemezdim; hayýr, daha çok onun Üsküdar'da ya da Boðaziçi kýyýlarýnda, o eþsiz güzellikteki mezarlýklardan birinde yattýðýný tasarlamaya çalýþýrdým. Onun surlarýn dýþýndaki küçük, sevgili mezarýný bir daha nasýl bulurum ben, eðer - yerini tek bilen ve kuþkusuz pek ömrü de kalmayan - bu Hatice bugün ne pahasýna olursa olsun göstermezse bana.
Bir kez daha elimdeki ipucunu kaçýrdýðýmý duyumsayýnca korkuyorum; hep ayný ateþli evecenlikle bir çýkar yol aramaktan, hiç bulamamaktan korkuyorum...
Sonunda aklýma bir düþünce geliyor, beni getiren Rum arabacýyý çaðýrýyorum. - Alanda bir arada fýsýr fýsýr konuþmamýz, bu araba, bu yabancý adam, bu hareketsiz mahallenin insanlarý için þaþýrtýcý þeyler olmalý ki, pencerelerdeki kafeslerin ardýnda çifter çifter gözler beliriyor. - Tahtýrevanlarý anýmsamýþtým, on yýl öncesinde Beyoðlu'nda hâlâ kullanýlýyordu: o vakitler yaðmurlu akþamlarda kadýn oyuncu ve þarkýcýlarýn otellerine tahtýrevanla döndüklerini görmüþtüm. Akýllý bir adama benzeyen arabacý belki bana hemen bir tahtýrevan bulabilir, hatta yorulanlarýn yerini alacak taþýyýcýlarla birlikte buraya getirebilirdi...
Bir altýn peþin, sonra, tüm bunlarý bana yarým saatten önce getirirse zahmetine karþýlýk bir altýn daha. - Baþaracaðýna emin bir havada atlarýný kamçýlayýp hareket ediyor.
Dün günümü sýk sýk bölenler gibi yine belirsiz bir bekleyiþ. Dýþarýda bir taþýn üstüne, iki kadýnýn arasýna oturuyorum. Bu mahallede Doðulu ceketimden daha garip kaçan gri paltomu üstümden çýkarýyorum; o zaman vaktiyle onun seçtiði giysilerin iþlemeleri yýllar sonra eskiden parladýklarý ýþýkta, kireçten kefen çekilmiþ ayný eski duvarlarýn önünde yeniden parýldýyor, orda güneþ vurmuþ, ýssýz, küçük, beyaz sokakta kendimi mutlu duyumsuyorum, içimde, bir anlýðýna yine burdaki halktan biri gibi görünmenin ince hüznüyle...
Sessiz bir bekleyiþ içinde otuz ya da kýrk dakika geçiyor, siyah roblar giyinmiþ, baþlarý ellerinde, biri saðýmda, öbürü solumda oturan iki kadýn - insan biçimine girmiþ ölüm düþünceleri gibiler.
Sonunda yukarýda Hacý Ali mahallesine egemen bayýrýn tepesinde ardýnda tahtýrevanla taþýyýcýlar, göðe vuran gölgesiyle yavaþtan geri gelen lando görünüyor.
Haydi çabuk olun, çabuk! Araba beni burda beklesin, Anaktar-Þiraz'la birlikte, bir saat, iki saat, kaç saat sürerse, Ahmet'in ablasý, taþýyýcýlar, tahtýrevan benimle Haliç'e insinler, ordan büyük bir kayýk tutup Ýstanbul'a geçeceðiz.
Ýstanbul'da insana sýkýntý veren Fener'de, Hatice'nin mahallesine en yakýn iskelede kayýktan iniyoruz; sonra yýkýk dökük, göçtü göçecek büyük duvarlar arasýnda merdiven sokaklar týrmanýyoruz, yoldan tek tük geçenler düþmanca bir merakla baþlarýný çevirip dik dik bakýyorlar. Yoksulluktan dökülen bir evde, loþ bir çatý altýnda Hatice iðrenç paçavralar üstüne uzanmýþ acýnasý hasta bir hayvan gibi güçsüz iniltiler çýkarýyor. Ama bu pekâlâ o, sanýrým Ýstanbul'da yeniden gördüðüm hiçbir yüz, ne de baþka hiçbir þey, can çekiþen bir maymun hýnzýrlýðýyla yalvaran bir sevecenliðin bulunduðu, insanýn çürüyen hayvansý yanýyla, tükenen, temiz yürekli, inançlý insanýn nasýl desem karýþtýðý bu kara çehre kadar beni etkilemedi...
Yaklaþýrken kýnamasýndan ve öfkesinden korkuyordum. Ama tüm bunlar dün patlak vermiþ, Ahmet'in ablasý adýmý söylediði zaman, sonra geri geldiðim için beni baðýþlamýþ. Dehþet verici "Öldü! Öldü!"yü iþitmiyorum, ne de on yýl önce Aziyade'nin son bölümünü yazdýðýmda acýmasýzca içime doðan ilenmeyi. Aksine acýnasý kara ellerini uzatýyor bana, kýrýþmýþ, eðilmiþ, ürkütücü; aradan geçen tüm zamana karþýn gözlerimiz birbirini tanýyor, birbirini anlýyor; o aðlamaya baþlýyor, ona bakarken benim de gözlerime yaþlar doluyor. Düþkünler düþkünü bu kadýn, zenci bir köle doðuþtan, þimdi pisliðin, yoksulluðun ortasýnda tükenen bir canlý cenazeye dönmüþ; sevecen bir acýmayla üstüne eðiliyorum, sanýrým onu bir ermiþ gibi öpmekte pek güçlük çekmezdim.
Elbette diyor, hasta olsa da ayaða kalkacakmýþ; kendisini götürmelerine, taþýmalarýna ses çýkarmayacakmýþ, her istediðimi yapacakmýþ benim, bundan ötürü akþama öleceðini bilse de, çünkü Tanrý'dan dileyebileceðinin ötesinde mutluymuþ artýk, hanýmýyla benim aramda oynayacaðý rol için mutluymuþ, hiç beklemediði halde mezarýný son bir kez ziyaret edeceði için mutluymuþ. Gözlerinden yaþlar boþanýyor, kara yanaklarýndan süzülüyor yaþlar, ona bir ermiþ güzelliði baðýþlayan sevinç gözyaþlarý...
Hiç hesapta olmayan bir güçlük ortaya çýkýyor þimdi de: Bu kez taþýyýcýlar tiksintiye kapýlýp istemezlik ediyorlar! Bunu kollarýna alýp kaldýrmak mý, bunu yeni kadife kaplý tahtýrevanlarýna oturtmak mý, hayýr, asla! Giysileri iþlemeli zarif taþýyýcýlar bunlar, böylesi bir iþ için rahatsýz edilmeyi beklemiyorlardý kuþkusuz. Ayrýca ben nerdeyse çýplak durumdaki bu yaþlý kadýn üstüne yýðýlý o iðrenç paçavralarýn altýndan çýkarýlýnca ölesiye üþütür diye düþünüyorum... Derken yolda gelirken bu mahallede, Yahudilere ait küçük bir dükkanýn camekanýnda portakal rengi güzel yün battaniyeler gördüðüm aklýma geliyor, bir koþu gidip bir tane alsýn diye Ahmet'in ablasýndan rica ediyorum... Ýþe ben el atacaðým onunla birlikte, Hatice'yi battaniyeye saracaðýz ikimiz, taþýyýcýlar da böylece, dehþete kapýlmadan yerinden kaldýrabilecekler onu.
Ölü kefenlemeyi andýran bu derleyip toplama yüzünden bir çeyrek saat daha yitiriyoruz. Sonunda yaþlý kadýn yeni, kalýn yün battaniyeye sarýlý, kadife kaplanmýþ tahtýrevana biniyor; aðrýlarýna ve üzüntüsüne karþýn, þimdiye deðin ömür boyu görmediði tüm bu þatafattan ötürü gülümseyerek. Tokalaþarak, teþekkürler ederek Ahmet'in ablasýna hoþça kal deyip yola koyuluyoruz.
Baþlangýçta üstüne büyük bir canlýlýk gelen Hatice, tertemiz bir sesle buyruklarýný verdi, surlardaki kapýlarýn hangisinden çýkýlacaðýný söyledi. Sabah vakti geçiyor; yolda bir at kiralýyorum ve taþýyýcýlara koþmalarýný söylüyorum. Sýrmalý giysisiyle bir paþanýn kavasýný andýran þu binicinin eþliðinde geçen tahtýrevanýn gösteriþini gören çocuklar, olanca hýzla götürülen güzeli görmek için küçük cam pencerelerden içeri bakýyorlar ve o kapkara maymun yüzünü görünce büyük korkuya kapýlýyorlar.
Tüm bu çalkantýlar, tüm bu telaþ yolu gitmekteki amacýmý gözden yitirmeme neden oldu. Sonra raslantý sonucu bulduðum þu güzel, genç ata binmenin zevki, güneþli güzel bir sabah serin ve temiz havayý yarýp geçmenin zevki... Ve bir kez daha her þeyi unutuyor, nerdeyse hafif bir yürekle, çevredeki tuhaf, görkemi hüzün veren þeylerle ilgilenerek atýmý týrýsa kaldýrýp gidiyorum.
Hemen hemen kimsenin oturmadýðý, nerdeyse yýkýntýya dönmüþ, "Eski Ýstanbul" dedikleri mahallelerin arasýnda uzun süre yol gidiyoruz. Sonunda, tüm buralarýný içine alan, diþ diþ mazgallý dev surlar karþýmýzda beliriyor; karanlýk tonozlarla birbirini izleyen sivri kemerli kapýlardan sur dýþýna çýkýyoruz ve iþte hemen kýrlarda, kuþ uçmaz kervan geçmez bir yerde mezarlar arasýndayýz.
Bu arkamýzdaki aþýp geçtiðimiz surlar, býrakýlmýþ çok büyük bir kenti çevreleyen inanýlmaz yükseklikte, sivri diþlerle çentik çentik, aralýklarla koca kuleler yükselen kale duvarlarýný andýrýyor; saðýmýzda solumuzda hiç kesintiye uðramadan, ayný biçimde uzayýp giden bu surlar ýssýz uzaklýklarda yitiyor.
Önde sonu gelmez mezarlar bölgesi var: Kýzýla çalan külrengi geniþ fundalýklar, çan kulesi külahý gibi yükselen kara servilerin oluþturduðu aðaçlýklar. Bu araziyi bir mezar kalabalýðý kaplýyor; tarihin her çaðýndan, her devrinden mezar taþlarý ayakta duruyor. Bu kurak toprak ölü kemikleriyle dolu.
Vaktiyle Eyüp'te otururken ender gelirdim bu taraflara. Bununla birlikte bir kez güpegündüz dolaþmaya gelmiþtik onunla, aralýk ayýnda bir öðle sonrasýydý, her yerden ýssýz diye burasýný seçmiþtik. Hemen yakýnda bir yerde, anýmsýyorum, þu servilerden birinin dalýnda minik bir kuþ, kuþkusuz mevsimi þaþýrmýþ, yalnýzca ikimiz için bir ilkyaz ezgisiyle þakýmýþtý.
Sonra az daha ileride, orda ötede, çok sevimli bir kýz çocuðunu gömdüklerini görmüþtük, - bugün artýk iyice karýþmýþtýr topraða... Dümdüz otlarýn, kýþ papatyalarýnýn üzerinde yaptýðýmýz, gün ýþýðýnda birlikte yapmaya cesaret ettiðimiz o gezintiyi birden anýmsayýnca içim nasýl parçalanýyor...
Þimdi bu koþturmamýzý sonsuz bir ince hüzünle dolduran her þeyin bilincine tümüyle yeniden varýyorum. Ona, vaktiyle taþýdýðý bedenden arda kalanlara yaklaþtýðýmý düþünmek bana büyük ürpertiler veriyor, buz kesiyorum, üzüntülü anlarda insanýn vücudunda duyduðu rahatsýzlýk geliyor yine üstüme, insana þakaklarýnýn, göðsünün demir mengeneyle gitgide hep biraz daha sýkýþtýrýldýðý izlenimini veren bir duygu bu.
Çevremdeki mezarlara bakýyorum, en yakýndakilere, en uzaktakilere, en yeni, üstünde biraz parlayan yaldýz ve hâlâ beyaz kalmýþ olanlarý, tüm bu sonsuz kemik yýðýnýna özgü tekdüze külrengini henüz almamýþ olanlarý arýyorum, onlarý gözlerimle sorguluyorum... Yýllarca önce bu iç karartýcý gezintiyi, bugün gerçek olan her þeyi sezmiþtim, tahmin etmiþtim, ama þu bulunduðumuz, kimsenin uðramadýðý yerde olacaðýný düþünmemiþtim; onu kimliði belirsiz ölü yýðýnlarý arasýnda aramayý beklemiyordum, hayýr; onu burda, adý, mezar taþý bile olmayan nice diðerleri arasýnda deðil, baþka yerde bilmek çektiðim acýyý azaltýrdý gerçekten...
Hatice taþýyýcýlarýn sola sapmalarýný söylüyor; þimdi ezici, diþ diþ mazgallý sonu gelmez surlar boyunca Yedikule yönünde ilerliyoruz, lanete uðramýþ görünümdeki çýplak bir toprakta yürüyerek.
Yaklaþýyor olmalýyýz, çünkü Hatice yavaþlayalým diye iþaret etmek için yaþlý kara eliyle tahtýrevanýn camýna vurdu; onun bakýndýðýný, büyümüþ gözlerle aradýðýný görüyorum... Þimdi onun bile duraksayan bir görünüþü var, - bana gelince, ben titriyorum. Mezarý gördü galiba, çünkü buyruk veren bir davranýþla yakýþýklý taþýyýcýlarýný durduruyor. Burda, saðda, ayakta duran on kadar mezar taþýnýn olduðu þu yükseltiye benzeyen yerin üstünde: Orda! Sayý olarak üç ya da dört kadýn mezarý var, ilkten bir göz atýnca ayrýmsadýðým: Bir zamanlar yaldýzlý yazýtlarýyla, ayrýksýn çiçeklerden baþlarýna giydirilmiþ bir taçla, mavi ya da yeþil boyalý mezar taþlarý... Hangisi onun mezarý?
Kendini tahtýrevandan indirtiyor zavallý yaþlý kadýn, düþtü düþecek, gözleri ateþ dolu, portakal rengi battaniyesinin içinde - onu düþündükleri için deðil, vücudundan tiksindikleri için - kendisini sarýlý tutan iki taþýyýcýnýn verdiði destekle, nerdeyse yürüyor kötürüm haliyle; yün battaniyesinin kývrýmlarýndan þiþmiþ damarlarýn uzandýðý iki ürkütücü mumya kolu çýkarýyor dýþarý ve yürüyor, istencinin gücüyle, kendisini koltuklayan adamlarýn arasýnda caný yana yana sýçrayarak ilerliyor. Ve ben sonsuz bir acýma duygusuyla onu izliyorum.
Bu mezarlardan hangisi?... Yönelir göründüðü þu mezar kuþkusuz, mavisi solmuþ, yaldýzlý yazýtý hâlâ pýrýl pýrýl þu mezar... Evet, tamam bu! Kendini mezarýn üstüne atýyor, kýrýþmýþ elleriyle topraða sýmsýký sarýlýyor görmesi insana acý veren zavallý yaþlý maymun, ardýndan bu sessizlikte insaný hayrete düþüren, baþkaldýrýyla dolu, yabanýl, acý bir sesle bana haykýrmak için baþýný çeviriyor: "Burda! Aziyade burda!" Pekâlâ anlýyorum bana kýlýç gibi saplanan bu sözler, örtülü biçimde "onun burda olmasýna neden sensin" demeye geliyor. Sonra, ansýzýn ellerimi yakalýyor, tatlý, bir küçük çocuðun tatlý sesiyle sanki benden özür diler gibi yineliyor: " Burda!... Aziyade burda! Görüyor musun, o burda þimdi..." Ayný zamanda kapkara yüzü insanýn yüreðini sýzlatacak biçimde buruþup kasýlýyor ve birdenbire gözlerinden sel gibi yaþlar boþanýyor...
Bense baþýmý eðiyorum; ama tek damla yaþ gelmiyor gözümden. Ýstenç dýþý bir davranýþla þapkamý çýkarmak için, Hýristiyan mezarlarý baþýnda öyle yapýldýðýndan elimi alnýma götürüyor, sonra býrakýp geri indiriyorum... Buraya gelirken yine nasýl giyindiðimi unutmuþum: Türkler feslerini hiçbir zaman çýkarmaz, namaz kýlarken bile. Mermer mezar taþýna doðru eðiliyorum ve arýyorum, sökemediðim sarmal yazýtlar arasýnda adýný arýyorum, sevdiðim gerçek adýný, bana verdiði kalýn altýn yüzüðün üstünde kazýlý olaný, silinmez küçük mavi harflerle göðsümde yazýlý olaný. Ama nasýl oldu da yine böyle dinginleþtim birden, dalgýnlaþtým nerdeyse? Artýk burda deðilmiþ gibi olmamý anlayamýyorum, öyle görünüyor. Hiç beklenmedik biçimde yüreðimi böyle kapatan ne oldu acaba? Kuþkusuz þu adamlarýn burda bulunmalarý, onlarýn meraklý bakýþlarý, nerdeyse alaycý þaþkýnlýklarý; bütün bu topluluk, tiyatral denebilecek tüm bu çabalar. Yalnýz gelebilmek gerekirdi. Burda olmamalýydý onlar; bakýþlarý, yalnýzca burda olmalarý bile þu küçük, sevgili mezarý aþaðýlamak sayýlýr - her þeyi sezselerdi, bu, yerin erinci için tehlike oluþturabilirdi belki bu, ben uzaklardayken.
Yarýn sabah yalnýz geleceðim, daha vaktim olacak, çünkü beni götürecek gemi öðleden sonra üçte kalkýyor. Bu benim asýl ziyaretim olacak. Ama bugün, artýk gitmeli; topraðýn üstünde tepinip duran, çene çalan þu adamlarla her þeye saygýsýzlýk ediyoruz.
Ona, bu taþýn altýnda uyuyan ona kendi içimden diyorum ki: "Seni görmeye yalnýz geleceðim zavallý küçüðüm; yarýn bütün sabahý seninle geçireceðim, sana ait bu ýssýzlýkta; seni sevdiðimi pekâlâ anlýyorsun deðil mi artýk, çünkü bütün bu uzun yolculuðu sana kavuþmak için yaptým..." Yine de elimde olmadan mermer mezar taþýnýn dibindeki topraða gizlice bakýyorum... Ama hayýr, taþýn altýnda kim var düþünmek istemiyorum bugün, baþýmý çeviriyorum ve katýlaþmak için kendimi zorlayarak soðukkanlýlýðýmý yine kazanýyorum, yüzüm sertleþiyor.
Yalnýzca tek baþýmayken yolu þaþýrmamak için büyük bir dikkatle çevreyi not ediyorum. Önce dýþarý çýktýðýmýz kapýdan buraya kadar geride býraktýðýmýz dünyayý kuþatýr gibi görünen o çok büyük karanlýk surlar boyunca dört köþe kaç burç var sayýyorum, sonra nasýl sýralandýklarýný, servilerin nasýl göründüklerini, iþaret noktalarýmý saðlama almak için aceleyle bir not defterine çiziyorum; on yýl sonra, yirmi yýl sonra buraya gelmek kýsmet olursa, yolu þaþýrmamak için bu iç karartýcý yeri belleðime iyice kazýyorum. Hatta yarýn koparabileceðim, yanýmda götürebileceðim hangi küçük bitkiler var, onlarý arýyorum: Nerdeyse hiç bir þey yok, yazýk! Öyle çorak bu toprak; olsa olsa güçlükle seçilen iki üç dikenli yaprak ve külrengi, dayanýksýz bir liken var; bu mezarýn üstünde ilkyazda bile funda çiçeklerinden hiç açan olur mu bilmiyorum...
Haydi bakalým, þimdi yola koyulalým tezcene. Taþýyýcýlar bitkin yaþlý kadýný yeniden tahtýrevana yerleþtiriyorlar, ben ata biniyorum ve geldiðimiz gibi bu ýssýz yerlerden hýzlý adýmlarla geçip gidiyoruz yine.
Pekâlâ tuhaf, pekâlâ beklenmedik bir þey oldu benim için bu ziyaret, çok kýsaydý, çok soðuktu. Geldiðimden daha çok acý veren bir hüzünle, hoþnutsuz, doyumsuz ayrýlýyorum burdan. Ama ya herhangi bir þey yarýn gelmemi engellerse, ya da o vakte kadar baþýma bir þey gelir ölürsem... Büyük surun ürkütücü kapýlarýndan girinceye kadar hep duraksýyorum, dönüp arkama bakýyorum, atýmý dörtnala sürüp geri dönmek geliyor içimden...
Hatice kulübesinde paçavralarýnýn üstüne yeniden uzanýnca varlýklarýna katlanamadýðým taþýyýcýlarý baþýmdan savýyorum. Zavallý yaþlý kadýnýn üstünü yeni battaniyesiyle elimden geldiðince örtüyorum, çok hoþuna gidiyor, yeni bir oyuncaðý olan küçük çocuklarýn yaptýðý gibi elleriyle battaniyeyi okþuyor.
Ve þimdi sorular sormak istiyorum ona, öðrenmekten korktuðum her þeyi bilen, gören, belleðinde tutan, öbürlerinin arasýnda konuþabileceðim tek kadýn o yeryüzünde.
"Evet, evet" diye yanýtlýyor, "çok þeyler söyleyeceðim sana, neler neler... Hele güzelce uyusun, kafasýný toplasýn, gelir konuþursun Haticenle, önümüzdeki günlerden birinde..."
Önümüzdeki günlerden birinde!... Ama bir bugünüm var benim!
"Ah, Loti" diye sürdürüyor güçlükle doðrularak, "bilmiyorsun: Kapý dýþarý ettiler beni... Ama hanýmýndan uzaklara gitmedi Hatice, iyi bil, ve öleceðini anladýðým zaman iki gece sokaktan ayrýlmadým, kapýnýn yanýndaydým hep, iþiteyim diye..."
Onu kovmuþlar demek... Öyle çok ne söyleyebilir bana o zaman? Artýk kafasý pek yerinde deðil gibi, hangi belirsiz ve garip bilgileri çekip çýkarabilirim bu yaþlý kafadan?
- Peki, Fenzile Haným, diyorum, o ne oldu biliyor musun?
- Sahi Fenzile, evet... O çok þeyler biliyor, iþte o. Hem belki, belki buraya gelir seninle konuþmaya!
Yaþlý Abeddin'in öteki üç hanýmýndan biriydi Fenzile, bir kez görmüþtüm onu, yüzü peçeliydi tabii. Ama Aziyade'ye karþý öteki kumalarýndan daha iyiydi, nerdeyse yardýmcý ve sevecendi, biliyorum. Daðýlan bu haremden bir o yeniden evlenip Ýstanbul'da kalmýþ görünüyor. Ah! Onunla konuþmanýn bir yolu olsaydý! Doðrusu, bunun mümkün olacaðýný hiç ummuyorum... "Buraya, sana gelmesi için onu nasýl kandýrmalý, ne yapmalý Hatice caným?"
Bir dakika sonra zenci Hatice'nin verdiði bilgiler üzerine gittim yakýnda bir kulübede çok yaþlý bir kadýn buldum ve aldým geldim, kötücül, arabulucu yüzlü bir kadýndý bu, yaþam boyu bazý karanlýk iþlere karýþmýþ olsa gerekti. Hatice bu kiþinin Fenzile'yle görüþmeyi ayarlayacaðýna güveniyor; þimdi oldukça heyecanlanmýþ, yeterince kesin görünen yönergeler veriyor ona, ben de büyük bir ödül söz veriyorum. Burada buluþacakmýþýz, elbette, bugün öðleden sonra, alaturka saatle yediye doðru. Ama gerçekleþeceðine pek inanmýyorum ben...
Hatice'ye sormak istediðim sorular var daha; ama iyice bitkinleþmiþ gitgide, durumuna acýyorum. Bu sabah olup bitenlerden ben de son derece yorgunum. Üstelersem, daha açýk sözcüklerle bana neler diyeceðini fazlasýyla seziyorum: Özellikle ben yüzüstü býraktýðým için Aziyade'nin öldüðünü söyleyecek. Bu doðru olduðuna göre bana onu dinlemek düþer ve bu konuda kararlýyým, ama bir kez yeter, akþama geri geldiðim zaman sorarým... Ýþte þimdi suyun öbür yanýnda beni bekledikleri aklýma geliyor, içimde biraz da korku, çýkýp gidiyorum...
Öyleyse þimdi yine Haliç'e doðru inmek, bir kayýða binip karþýya geçmek, Anaktar-Þiraz'la arabacýnýn beni beklediði Hacý Ali Alaný'na geri dönmek ve öteki mezarý ziyarete gitmek gerekiyor.
Yanýmda oturan Anaktar-Þiraz "Þiþli Ermeni Katolik mezarlýðýna çek" diyor arabacýya.
Oldukça uzak bir yer galiba, arabacý atlarýný kamçýlýyor ve atlar hemen koþmaya baþlýyor. Ýstanbul'a sýrtýmýzý dönüp yine Beyoðlu'na çýkýyoruz, son hýzla Beyoðlu'nu geçiyor, geride býrakýyoruz, sonuncu semt Taksim de arkamýzda kalýyor, bir baþka dýþyöredeyiz þimdi, burasý Aziyade'nin gömülü olduðu yerden bayaðý farklý... Benim Eyüp'teki zavallý iki küçük canyoldaþýmý birbirinden epey uzak gömmüþler.
Bir Katolik mezarlýðýnda mý?... Aslýnda þimdi anýmsýyorum: bana anlatmýþtý, doðuþtan Ermeni Katolikmiþ, sonradan on beþine basmasýna yakýn Müslüman olup Ahmet adýný almýþ. Öleceði sýra Ýsa'yý anýmsamýþ olacak.
Ýstanbul'un büyük ve çok güzel bir hüzünle dolu dýþ yörelerinin aksine nasýl iðrenç bir yer burasý... Buralarý, Beyoðlu'nun o tüm kozmopolit insanlarýnýn tatil günleri eðlenmeye geldikleri yerler; aðaçsýz, yeþilliksiz, alabildiðine çýplak kýrlýkta her tarafa yayýlmýþ Ermeni, Rum, Yahudi meyhanelerinden geçilmiyor; Paris çevresindeki kötü yerleri anýmsatýyor bunlar; sonra sürülmüþ tarlalar baþlýyor, tarlalardan içeri giriyoruz arabayla; bölge baþtan aþaðý gri, toprak rengi, tek yeþil ot yok; sonunda ýssýz bir tepenin üstünde dört duvarla çevrili bir yer görünüyor, bu duvarlar da gri, üzerlerinde yükselen ne bir servi, ne de herhangi bir yaprak var: Burasý Þiþli Mezarlýðý.
Ýçeri giriyoruz, yoksullar mezarlýðý, idam edilenlerin gömüldüðü bir mezarlýk diyesi geliyor insanýn. Tek tük birkaç tahta haç, oldukça sade birkaç mermer levha, hemen her yerde altta yatan cesetleri gösteren basit tümsekler.
Yaþlý Ermeni kadýn gideceði yönü arýyor, bir patikada karar kýlýyor, hüzün veren tepecikleri saymaya koyuluyor - bir, iki, üç, dört, - yakýnlarda bellenmiþ gibi görünen bir yerde duruyor: "Ýþte burda bizim Ahmet!" Kendi oðullarýndan biriymiþ gibi baktýðý çocuðu anýmsayýnca yaþlý annelerde olan o temiz gözleri dumanlanýyor.
Ah! Zavallý yavrucak, gömüldüðü topraðý görmek insana ne de güç geliyor...
Ona ikinci bir kez gelmeye vaktim olmayacak, onun için ona burda temelli veda edeceðim: "Baþý ne yanda?" - "Burda!" diye yanýtlýyor yaþlý kadýn topraktaki topaklara parmak ucuyla dokunmak için eðilerek. Ve, bana gösterdiði yerde, orda öyle tek baþýna bitmiþ, küçük, cýlýz bir yonca koparýyorum yanýmda götürmek için.
Bizi çabucak otele götürmesini söyledim arabacýya.
Arabada Anaktar-Þiraz yanýmda oturuyor; yolda, ben gittikten sonra mezarlýkta Ahmet için koydurmak istediðim mermer levhayla ilgilenmesini rica ediyorum. - Çünkü Ahmet'in en büyük üzüntülerinden biri, anýmsýyorum, biraz zengin olmadan ölürse, belki de mezarý olmayacaðýný düþünmekti.
Sabah boyu ordan oraya uzunca yollar dolaþmak dört saatten fazla sürmediði için otele vardýðýmýzda daha öðle olmamýþtý.
Ermeni kadýný odama çýkarýyorum. Otelde çalýþanlar turistlerin yanýnda böylesi haným arkadaþlar görmeye pek alýþýk olmadýklarýndan ona bakýyorlar, ama hiç saygýsýzlýk etmeden, çünkü yaslý robuyla çok ciddi ve aðýrbaþlý görünüyor.
Cebinden iri gözlüklerini çýkarýp Ahmet'in mezarý için vereceðim yönergeleri yazmak üzere bir yazý masasýnýn baþýna oturuyor...
Ama otel hizmetlilerinden biri bana Yahudi Salomon'u getirince iþimiz yarýda kalýyor. Ahmet'i bulmak için elinden geleni yaptýðýný, onu tanýyan kimse çýkmadýðýný bana açýklamaya gelmiþ Salomon.
Ahmet'i bulmanýn mümkün olmadýðýna rahatça inanýrým!... Dünden bu yana, þu Salomon'u bilgi toplamaya yolladýðýmdan bu yana, iç karartýcý gerçeklikler, hüzünlü erinçler dünyasýnda ne yollar gittim ben. O an için her þey henüz aklý karýþtýran bir soru halindeydi, þimdiyse dün beni heyecana getiren þeylerin üstüne kül yýðýnlarý yaðmýþ gibi...
Anaktar-Þiraz, o mermer konusunda yapmasýný istediðim þeyleri kendisi için Ermenice not almayý bitirdi.
Birlikte yapacaðýmýz iþleri tamamladýðýmýzdan esenleþmekten baþka bir þey kalmýyordu geriye.
Gitmek için ayaða kalkýyor, az önce Þiþli'de gördüðüm annelerde olan o temiz gözlerle bana bakýyor. Zavallý ölmüþ küçük için yaptýklarýma teþekkür ederken iri iri yaþlar geliyor gözlerinden, bana da bulaþmasýna ramak kalan.
Sonra çýkýp giderken beni öpmek için izin istiyor. Kabul ediyorum... Ve beni öpmesine karþýlýk, Ahmet için, yaþlý kadýnlara özgü o buruþuk yanaðýndan bütün kalbimle öpüyorum onu.
Alaturka saatle sekizde (öðleden sonra üç sularýnda) buluþma yerinde, Hatice'nin evindeyim.
Ýnsaný ürküten acýnasý kara ellerin kýpýrdanýp durduðu portakal renkli battaniye örtülü partal döþeðin yanýnda, sabahleyin iþim düþen kötü görünüþlü kadýn tek baþýna ayakta duruyor. Fenzile Haným orada deðil, kestiriyordum bunu. "Evde yok," diyor arabulucu; "nereye gittiðini bilmiyorlar, ne zaman döneceðini de..." Ýnatla kaçamak yanýt vermesinden, donuk ve kapalý anlatýmýndan üstelemenin yararsýzlýðýný hemen anlýyorum; beni görmek istemeyen o Fenzile, nasýl gözdaðý verdiyse, onu korkutmuþ ya da hiçbir þey söylemesin diye para vermiþ olacak...
Koþturmasýnýn karþýlýðýný ödememi isteyip gidince, Hatice'nin baþucunda bir tabureye oturuyorum.
Buraya yaptýðým kutsal yolculuðumun en amansýz aný, ceza ve bedel ödemek zamaný gelip çatýyor þimdi...
Çýðlýklarla, susmalarla kesilen bir söyleþide gerçeði öðrenmek için kendimi zorlamak, bunu güçlükle baþarmak, kâh göçen kâh baðýra çaðýra sayýklayan þu kara kafadan beni donduran, beni yakan þeyleri birbirini tutmaz kýrýntýlar halinde çekip almak. Çok yorgun olduðunu görüp ona acýmaktan, bu sabah ona bu uzun geziyi yaptýrarak belki de sonunu getirmenin iç acýsýndan her dakika durup kalmak. Ýkimizin arasýndaki kara bulutlarý daha da çoðaltan, ne onun ne de benim tam anlamýyla bilmediðimiz bir dilin güçlüklerini duyumsamak. Yarýn burdan ayrýlacaðým için, o yakýnda öleceði için yine de ne pahasýna olursa olsun bu eþsiz andan yararlanmak gerektiðini kendime söylemek; benimle biricik sevgilim arasýnda hâlâ iyi kötü yaþayan tek bað o, onu topraða koyduklarý zaman, bütün baðlar sonsuzluða deðin kopacak; bugün þu yarý bozuk bellekten çýkartamadýðým ne varsa sonsuzcasýna yitecek...
Tarih konusunda Hatice Ahmet'in ablasý ile ayný kanýda; bu ilkyazda Aziyade öleli yedi yýl geçmiþ olmalý, aþaðý yukarý öyle bu... Ölmesinin nedenlerine gelince.. açýkça söylemeden sezinliyoruz ikimiz de, kendisinden beklemediðim bir incelikle bana söylemekten kaçýnýyor; ama üstelermiþ gibi göründüðümde þaþkýnlýkla, acý sitemle dolu bir bakýþla beni durduruyor. Ýkide bir yaþlýlýða özgü çocukluðu tutmasýna karþýn, tuhaf zeka pýrýltýlarý kalmýþ kendisinde ve zavallý yaþlý köle yüreði olanca saflýðýndan hiç yitirmemiþ. Giderek ona karþý bir saygý uyanýyor bende - sonra da bir acýma duygusu özellikle - ölesiye yorulmasýna neden olduðum için acýyorum...
- "Öyle mi," diyorum, "Hatice caným, bir yýldan çok hep umdu mu? " - Neyi umdu acaba zavallý yavrucak? Dönüp geleceðim, belki kendisini kaçýracaðým kuruntusuna kapýlmýþ olmasýn, bugün olsa altýnlarým ve baðýmsýzlýðým sayesinde böyle tehlikeli bir serüvene atýlabilirdim, ama o zamanlar bu benim için hepten olanaksýzdý!
Demek ancak bu sürenin sonunda iyice kötüleþmeye, saðlýklý genç yüzünün rengi solmaya, boynunu eðmeye baþladý, unutulduðunu, sonsuzluða deðin gönülden silindiðini sandýðý için. - Peki mektuplarým, benim mektuplarým ulaþmýyor muydu ona?..
- "Mektuplarýn mý?" diye yanýtladý Hatice, "verdim ona... bekle... altýncýya kadar verdim..."
- Öbürlerini niçin vermedin peki?
- Öbürlerini... yaktým dedi... Yaktým onlarý! Beni, kovmuþlardý çünkü beni, anlýyorsun ya, mektuplarý götüremezdim ona, saklamaya da korkuyordum... "Yaktým" deyiþ biçiminden onun bu mektuplara, sonuçta, uyduruk, uðursuz küçük þeyler, mutsuzluðun dolaylý nedenleri diye baktýðýný anlýyorum.
Aziyade'nin mektuplarýna gelince, bana dördünü gönderdiðinden emin, ama bir fazlasý bile söz konusu deðil. Tahmin ettiðim gibi pekâlâ: Ýlk dört mektubu Aziyade yazmýþa benziyordu, onun sevdiðim ufak tefek düþüncelerini, yabanýl çocuklardaki tuhaf düþüncelerin yapýsýný taþýyan o pek hoþ düþüncelerini bulmuþtum o mektuplarda. - Peki sonrakiler, hiçbir özelliði olmayan, Ahmet'in son yazdýklarý gibi, o sýradan, tuhaf mektuplar bana kimden geliyordu? Hangi kaygý verici el yazmýþtý onlarý ve hangi amaçla? Bu her zaman bir sýr olarak kalacak, hem önemi yok ayrýca, çünkü þimdi, her þey bitti.
Cezasýz kalan, uzayýp giden gizli seviþmelerimize yaþlý Abeddin'in birdenbire gözünü açan son günlerdeki sakýnýmsýzlýðýmýz olmuþ - ardýndan sorguya çekilen, ya gözdaðý, ya da sözler verilerek konuþturulan haremdeki öbür kadýnlarýn açýklamalarý gelmiþ.
Bununla birlikte kapý dýþarý edilmemiþ Aziyade, kötü de davranmamýþlar ona, murdar bir þey gibi bir kýyýya itmiþler yalnýzca, kendisine düþman hizmetçilerden baþka kimsenin girmediði dairesinde sürgün ve kapalý kalmýþ. Bir yýlýn sonunda bu karanlýk evin kapýsýnýn kendisine kapandýðýný görmüþ Hatice, dilekçeciyle, Beyoðlu'ndaki Fransýz postanesiyle iliþkisi var diye kuþkulandýklarý için. Ve iþte o zaman tüm umutlarýn bitmesiyle ölüme giden uzun çöküntü gerçekten baþlamýþ.
Güzel, taze kanýna bulaþýcý hiçbir hastalýk geçmemiþ çok genç bir insanýn yalnýzca umutsuzluktan öleceðini sanmýyorum ben, ona güneþ, hava ve özgürlük býrakýldýðý takdirde... Ama bir yere kapatýp yüzüstü býrakýrlarsa...
- Biliyorsun diyor Hatice, odasý yýldýzdan tarafa (kuzeye) bakýyordu, çok soðuk olurdu orasý.
Evet, evin hiç güneþ deðmeyen bir kolunda kalan o kalýn kafesli pencereleri anýmsýyorum; çok geç, ancak günbatýmýnýn ýsýtmayan, kýrmýzý ýþýnlarýnýn ulaþtýðý gizeme boðulu bu sokaktan geçerken gizlice bakardým o pencerelere. Bugün yangýnda yok olmuþ, ölümün küçücük adýmlarla gelip onu götürdüðü daireyi çok daha iyi gözümün önüne getiriyorum...
Sonra sürdürüyor Hatice: "Kýþýn hep orda kapalý kalýnca hastalandý, odanýn soðuðu yüzünden... Öteki kadýnlar ona ilaçlar veriyorlardý... Anlýyorsun deðil mi Loti, asýl bunu söylemek istiyordum sana: Beni kuþkulandýran ilaçlar veriyorlardý ona!..."
O karanlýk haremde tüm bunlar olup biterken ben nerelerdeydim Tanrým?... Onu ordan çekip alarak biraz neþeyle, biraz güneþle kolayca kurtarmak mümkün olabilirdi!... Elimden bir þey gelmeden, bir þey bilmeden dünyanýn kim bilir hangi köþesinde koþarken meðer sevgilim üzüntüden eriyor, bedeni gitgide güçten düþüyormuþ, o mayýs akþamýna kadar sürmüþ bu, "ölüsünü nerdeyse gizlice götürdükleri..."
Öðrenmek istediðim daha birkaç ayrýntýyý büyük güçlükle veriyor bana, küçük çocuk iniltileri çýkararak ya da çýðlýk çýðlýða - çünkü Hatice gitgide ne dediðini bilmez bir hale gelmiþ, gitgide bitkin düþmüþ durumda, bana gelince, son derece üzücü þeyler iþitmekten, bunlarý nerdeyse þu cansýz yaþlý maymun kafasýndan bir bir çekip çýkarmak için aklýmý zorlamaktan ben de bitkin düþmüþ durumdayým.
Fazlasýný sormanýn ürkütücülüðüyle daha çoðunu öðrenme isteði arasýnda duraksýyorum; sorulara her an son verebilirim, sonra bunun en son konuþma olduðunu anýmsayýp daha kalýyorum: Bu, hâlâ þöyle böyle yaþayan bir kiþiyle ondan son kez söz ediþim olacak...
Haydi bakalým, sanýrým yine de çektiði iþkence yeterince sürdü - benim çektiðim de; ayrýca bilmek istediðim her þeyi aþaðý yukarý biliyorum þimdi. Birazdan gideceðim...
- "Artýk geç oldu, Beyoðlu'na geri dönüyorsun deðil mi?" diye sokulgan ve inandýrýcý bir sesle soruyor, birdenbire yeniden çocuk gibi küçük kurnaz cilveler yapan zenci kadýn olup, artýk bu bitsin, onu rahat býrakayým diye sabýrsýzlanarak.
Gözlerini kamaþtýran, sayýlý günlerinin sonunu biraz rahat geçirmesini saðlayacak birkaç Fransýz altýný veriyorum ona. Sonra son bir kez esenleþiyor ve baðýþlandýðýmý duyup yürek burkan hayýr duasýný alýyorum.
Yakýnda ölecek o, bu kesin. Gözleri, benimkilerden sonra Aziyade'ye sevgiyle bakmýþ olan biricik gözler, onlar sönecek, çürüyecek artýk; bitip tükenen kafasýnýn derininde hâlâ duran Aziyade'nin o görüntüsü çok geçmeden yok olacak... Öldüðümüz zaman bir baþka yokolma süreci baþlar yalnýzca, parça parça yok olur, giderek salt gecenin karanlýðýnda hep daha derine gömülürüz. Bizi sevenler de ölürler, görüntülerimizin yarý yarýya saklý kaldýðý tüm insanlarýn kafalarý daðýlýp gider ve yine toprak olur, bize ait ne varsa her yana daðýlýr ve ufalanýr, artýk kimsenin tanýmadýðý resimlerimiz silikleþir - sonra adýmýz unutulur ve bizim kuþaðýmýz da devrini tamamlayýp geçer...
Baþýmý alýp gidiyorum yavaþça, yýkýk ve ýssýz küçük sokaktan.
Birkaç adým ötede bir çocuðun ýssýz bir alanýn çevresinde döndürüp dolaþtýrdýðý atýma biniyorum yeniden.
Yine mezara gitmek için çok geç, sabahý orda geçireceðim yarýn...
Ve bir kez daha amaçsýz, baþýboþ dolaþmaya baþlýyorum akþama kadar...
Alacakaranlýkta, raslantýyla geri geldiðim o büyük Mehmet Fatih Alaný'nda buluyorum kendimi birden.
O anda vaktiyle tuttuðum günlükten bir tümce aklýma geliyor, bu tümce garip biçimde belleðimde yer etmiþ, benim için giderek bu kutsal semtle bütünleþmiþti, sanki onu dile getiriyordu.
"Sultan Mehmet Fatih Camisi külrengi taþlardan büyük revaklarý önünde Ahmet'le benim oturduðumu görür sýk sýk, ikimiz de tasasýz, kendimizi güneþe býrakýr, hiçbir insan diline sýðmayan düþler ardýnda koþardýk..."
Bu alanda hiçbir þey deðiþmemiþ; Ýstanbul'un en Türk ve en hüzün veren yerlerinden biri olarak kalmýþ. Yüksek külrengi kapýlarý gizemli bezemelerle çevrili cami hep ayný, yüzyýllarýn arasýndan deðiþmeden yükseliyor orda. Ve çevrede, küçük kahvelerin sararmýþ asmalarý altýnda ayný kaþmir kaftanlar, ayný beyaz sarýklar oturmuþ güz akþamýnýn bu son ýþýltýsýnda kutsal þeylerden söz ederek nargile içiyorlar.
Bunun üzerine, onlarýn arasýnda on yýl öncesinde durduðum yerde, ayný yerde duruyorum, akþamdý, caminin basamaklarýnda bir delinin belirdiðini görmüþtük, gözlerini, kollarýný göðe dikmiþ baðýrýyordu: "Ben Tanrý'yý görüyorum, sonsuz varlýðý görüyorum!" - Ahmet baþýný sallamýþtý, inanmamýþtý - "Hangi adam Tanrý'yý görecek, olur mu hiç Loti!..." diye karþýlýk veriyordu.
Doðrusu, kutsal yolculuðumun bunca anýsý arasýnda niçin bu alanda verdiðim þu molanýn iyice damgasýný vurduðunu bilmiyorum, ne de çabucak silinip gitmesini önlemek için niçin onu burda kaydetmek gereði duyduðumu - hani insanýn bir an akan suyun üstünde yüzerek giden hafif bir þeyi tutuvermesi gibi.

VI

Cumartesi, 8 ekim 188...

Son günün sabahý bu. Kalýn bir sis perdesi inmiþ Ýstanbul'un üzerine, kuzey güzlerini anýmsatan.
Dünkü gibi yine Türk giysilerimi giydim, bir zamanlar neysem ona daha çok benzeyeyim diye, gittiðim bu ölüler bölgesinde mezarlarýn üzerine baktýklarý sanýlan belirsiz ruh türümleri beni daha iyi tanýsýnlar diye. Bu kez tek baþýma büyük Ýstanbul surlarý boyunca at sýrtýnda ilerliyorum; basýk, karanlýk göðün altýnda alabildiðine yalnýzým, fundalýklarýn, mezar ormanlarýnýn ortasýnda gözüm alabildiðince yalnýz...
Ben ilerledikçe surlar uzayýp gidiyor, cansýz kýrlarýn uzaklarýnda hep ayný sürüyor. Sürüklenen, yere düþmeye hazýr aðýr bulutlarý mazgallar binlerce uçlarýyla alttan tutar görünüyor. Bu güneþsiz sabah vaktinde sýkýcý ve karanlýk bir renkleri var. Geçmiþin dev kalýntýsý bizi küçültüyor, eziyor, bizi, bizim kýsa süren yaþamlarýmýzý, bir saatlik acýlarýmýzý, deðiþip duran tümüyle bir hiç olan bizleri. Geçerken kimsenin ne girdiði, ne de çýktýðý derine giden sivri kemerli kapýlara bakýyorum; sonra özenle kocaman dört köþe kuleleri sayýyorum - dün bana gösterdikleri tümsek gibi o yeri görünceye kadar, tümseðin üstünde öbür mezarlarýn arasýnda yazýtý yaldýzlý küçük mavi mezar taþý duruyor.
Aziyade'nin küçük mezar taþýný iyice tanýyýnca, tek baþýma mezarýn yanýna varmak ve topraðýn üstüne - tek tük incecik bitkiler bitmiþ, yaðmurdan hafifçe nemlenmiþ kýzýl topraðýn üstüne uzanmak için atýmý bir servinin dallarýna baðlýyorum. Mezar taþýnýn yönünden, altta topraða gömülü sevgili bedenin konumunu biliyorum ve beni görecek kimse olmasýn diye ta uzaklara kadar çevreye iyice baktýktan sonra yavaþça uzanýyor, ölmüþ yüzün olduðu noktada bu topraðý öpüyorum.
Yýllar önce, bu sabah yaptýðým her þey içime doðmuþ, adeta önceden gözümde canlanmýþtý: Böyle basýk ve kapalý bir gökyüzünün altýnda kendimi görmüþtüm, üstümde eski günlere ait bu giysi, mezarýn üstüne uzanmak, topraðýný öpmek için geri geliyordum... Ve iþte bugün, iþte þimdi son kez öptüm onu, - ne var ki bu pek gerçekmiþ gibi gelmiyor bana artýk- bilemiyorum, belki bu ölüm dolu görünümün sonsuzluðuna, mezarý ziyaret ettiðim sahneyi çevreleyen ve benim sorumsuz gözlerimde büyüyen ýssýzlýðýn çekiciliðine kapýlýyorum.
Yine de ürkütücü bir sessizlik içinde dakikalar geçtikçe, aðýr bulutlar yüksek surlarýn üzerinden sürüklenip dururken gitgide olup bitenlerin bilincine varýyorum; daha yalýn biçimde acý çekiyorum, daha insanca, daha acýlý bir biçimde anlýyorum, yeniden ürperti geliyor üstüme, sonsuz hüznün gerçek ürpertisi...
Dakikalar geçiyor yine; hafiften çýkan rüzgâr bu ölüler ülkesinin üstüne kýrbaç gibi inen yaðmur damlalarý serpiyor.
Uzun sessiz görüþmemiz sanki bizi birbirimize daha çok yaklaþtýran türlü türlü evrelerden geçiyor. Bedenlerimizin nerdeyse yeniden birleþtiði izlenimini alýyorum þimdi tümüyle, - yýllarýn, uzaklýklarýn, dünyanýn dört bir yanýna yolculuklarýn ve benim için onun yazgýsýný saran çözülmez gizemin getirdiði bunca ayrýlýktan sonra ayný yerde olduðumuzu duyumsuyorum, çok yakýn olduðumuzu, yalnýzca onun tabutsuz yattýðý bir parça topraðýn bizi ayýrdýðýný. Ondan arda kalanlarý gönülden seviyorum ben, þu anda bütün varolanýn bunlar olduðu izlenimi uyanýyor bende; onlarý görmek istiyorum, onlara dokunmak, yanýmda götürmek: Aziyade'nin bir parçasý olmuþ hiçbir þey ne ürkütür, ne de tiksindirir beni.
Kenarlarý hep daha koyulaþarak sürüklenen gri bulutlar, iç kapatan kýrlara, uzayýp giden surlara yaðmur atýyorlar...
Þimdi Aziyade'nin görüntüsü nerdeyse canlanmýþ önümde duruyor, - o kalýntýlarýn yakýnlýðý saðladý bunu kuþkusuz, kalýntýlarýn üstünde onun kendi varlýðýndan bir öz gibi dalgalanýp duran bir þeyler kalmýþ olmalý... Ama o birdenbire canlandý, öyle canlandý ki, ayrýlýk akþamýndan beri hiç böyle karþýma çýkmamýþtý. Gülümsemesini, gözlerimin içine son günlerdeki derinden bakýþýný görüyorum yine hiç olmadýðý kadar, sesini duyuyorum, sesinin bildik, güvenli, çocuksu, küçük titremlerini; sonsuz sevecenlikle taparcasýna sevdiðim onun bütün o özel, anlaþýlmaz küçük þeyleriyle yine karþýlaþýyorum. Artýk hiçbir þey kalmýyor, ne o büyük görünüm, ne de ortama özgü garip bir hava, onun kendisinden baþka hiçbir þey yok artýk - deðiþip duran tüm duygularým yumuþuyor, tümüyle tatlý bir þey halinde birbirine karýþýyor - ve ben öteden beri arzuladýðým gibi hýçkýra hýçkýra aðlýyorum
... .......................................................

O anda yaþadýklarýmdan pek hoþ bir kuruntuya kapýldým, geri geldiðimi biliyor ve her þeyi anladý dedim... Süreklilik taþýyan bir ruhun varlýðýna iliþkin bir düþünce uyandý bende, gizli, açýklamasý güç ama duyumsadýðým. Bunun üzerine onun anýsýna baðlý üzüntü ve iç acýsý kuþkusuz sonsuza deðin ortadan yitti.
Yatýþmýþ olarak ayaða kalkýyorum, içimde tatlý bir hüzün var: Birdenbire yazgýsýndaki karanlýk azalmýþ görünüyor bana: O, gençliðinin doruðunda baþýný alýp gitti, baþka aþk düþü, - mezarýna benden baþka gelip öpeni olmadý, hiç kuþku yok bir daha kimse gelip bana benzer biçimde öpmeyecek onu.
Mermer mezar taþýnýn dibinde, ordaki küçük bitkilerin en tazelerinden birini yanýmda götürmek üzere seçiyorum; sonra mermer üstüne kabartmayla yazýlý, pýrýltýsý yitmiþ yaldýz kaplý adýný yine öpüyorum - ve atýma biniyorum, geriye dönüp bakýyorum uzaktan, yüksek Ýstanbul surlarýnýn göz alabildiðine uzanýp gittiði yalnýzlýðýn ortasýnda onu bir kez daha görmek için...

VII

Akþam beni götüren geminin arkasýnda, dirseklerim dayalý, on yýl öncesindeki gibi giderek uzaklaþan Ýstanbul'a bakýyorum. Sonra her þeyin üstüne çekilen büyük bir perde gibi, alacakaranlýk çöküyor, ve gece, Boðaz'ýn çýkýþýnda, Karadeniz'de iyice sarýyor bizi.
Ve her þey yatýþýyor içimdeki, her þey yatýþýyor gitgide, her þey uzaklaþýyor, daha da silikleþmiþ bir uzaklýða akýyor...

VIII

Ocak 1892

Çocukluðumda akþamleyin çekinerek gelip eliyle yaþayanlarý çaðýran bir hayaletin öyküsünü okuduðumu anýmsýyorum. Yýllarca, birisi onu izlemeye cesaret edinceye kadar hep böyle geliyordu; sonra onun ne istediðini anlýyorlar ve yerine getiriyorlardý.
Ýþte böyle, yýllarca peþimi býrakmayan bu korkulu düþ, hep engellenen ve hiç sonu gelmeyen bu Ýstanbul'a geri dönüþ düþü - o düþ bu kutsal yolculuðu gerçekleþtirdiðimden beri bir daha görünmedi bana. Ve Doðu'dan yana yine her þey yatýþtý anýlarýmda, geçip gitmeyi sürdüren yýllarla...
Bu düþ kuþkusuz ordaki sevgili küçük hayaletin çaðrýsýydý, yanýt verdim ve düþ yinelenmiyor artýk.

C
Aydýnlanma Kitaplýðý

DÜNYA KLASÝKLERÝ DÝZÝSÝ

Yayýnlanan Kitaplar:

1- Sokrates'in Savunmasý (Platon)
2- Devlet Adamý (Platon)
3- Candide (Voltaire)
4- Atinalýlarýn Devleti (Aristoteles)
5- Top Oynayan Kedi Maðazasý (Balzac)
6- Devlet I-II (Platon)
7- Devlet III-IV (Platon)
8- Yüzbaþýnýn Kýzý (Puþkin)
9- Philebos (Platon)
10- Ýtalya Hikâyeleri I (Stendhal)
11- Ýtalya Hikâyeleri II (Stendhal)
12- Yaþlýlýk/Dostluk (Cicero)
13- Masallar (Aisopos)
14- Pazartesi Öyküleri I (Alphonse Daudet)
15- Pazartesi Öyküleri II (Alphonse Daudet)
16- Rönesans (Jules Michelet)
17- Dr. Jekyll ve Mr. Hyde (Robert L. Stevenson)
18- Alice Harikalar Ülkesinde (Lewis Carroll)
19- Yöntem Üzerine Konuþma (Descartes)
20- Gýlgamýþ Destaný
21- Martý/Viþne Bahçesi (Çehov)
22- Gulliver Cüceler Ülkesinde (Jonathan Swift)
23- Totem ve Tabu I (Sigmund Freud)
24- Totem ve Tabu II (Sigmund Freud)
25- Deðiþen Kafalar (Thomas Mann)
26- Çin Öyküleri (Anonim)
27- Gulliver Devler Ülkesinde (Jonathan Swift)
28- Þiirler (Safo)
29- Üç Öykü (Gogol)
30- Mozart Prag Yolunda (Eduard Mörike)
31- Masallar I (Jacob ve Wilhelm Grimm)
32- Þeytanlý Göl (George Sand)
33- Çocukluk (Lev Tolstoy)
34- Tefeci Gobseck/Üç Öykü (Balzac)
35- Masallar II (Jacob ve W. Grimm)
36- Michael Kohlhaas (H. Von Kleist)
37- Yýkýntýlar I (Volney)
38- Yýkýntýlar II (Volney)
39- Pierre ve Jean (Maupassant)
40- Paul ve Virginie (Bernardin de Saint-Pierre)
41- Metafizik Üzerine Konuþma (Leibniz)
42- Ývan Ývanoviç ile Ývan Nikiforoviç'in Öyküsü (Gogol)
43- Haksýz Yönetime Karþý / Tembellik Hakký
(Henry D. Thoreau / Paul Lafargue)
44- Sadýk-Safdil (Voltaire)
45- Yunus Emre I (Ýlhan Baþgöz)
46- Yunus Emre II (Ýlhan Baþgöz)
47- Yunus Emre III (Ýlhan Baþgöz)
48- Tours Papazý (H. de Balzac)
49- Bizans (Ferenc Herczeg)
50- Erzurum Yolculuðu /Byelkin'in Öyküleri (Puþkin)
51- Macbeth (Shakespeare)
52- Genç Werther'in Acýlarý (Goethe)
53- Yeraltýndan Notlar (Fiyodor Dostoyevski)
54- Pâl Sokaðý'nýn Çocuklarý (Ferenc Molnar)
55- Yalnýz Gezerin Düþlemleri (J. J. Rousseau)
56- Yaþamlar (Plutarkhos)
57- Öyküler I (Oscar Wilde)
58- Öyküler II (Oscar Wilde)
59- Yeniyetmelik (Lev Tolstoy)
60- Beyaz Geceler/Uysal Kýz (Fiyodor Dostoyevski)
61- Dr. Faustus (Christopher Marlow)
62- Faust (Goethe)
63- Yazlýk Dönüþü (Goldoni)
64- Karac'oðlan I (Ýlhan Baþgöz)
65- Karac'oðlan II (Ýlhan Baþgöz)
66- Bilinmeyen Baþyapýt / Kýrmýzý Han (Balzac)
67- Sevil Berberi (Beaumarchais)
68- Ankara Anýtý (Augustus)
69- Peter Schlemihl (Adelbert von Chamisso)
70- Yeni Atlantis (Bacon)
71- Knulp (Hermann Hesse)
72- Gençlik I (Lev Tolstoy)
73- Gençlik II (Lev Tolstoy)
74- Sezar ve Kleopatra (George Bernard Shaw)
75- Kýr Atlý (Theodor Storm)
76- Mektuplar (Platon)
77- Bayazýt (Racine)
78- Tula Teyze (Miguel de Unamuno)
79- Fýçýdan Öyküler (Storm)
80- Apartman I (Zola)
81- Apartman II (Zola)
82- Apartman III (Zola)
83- Yol Arkadaþým - Öyküler (Maksim Gorki)
84. Bartleby (Herman Melville)
85. Bozkýrda Bir Kral Lear (Turgenyev)
86. Son Ýbni Sirac'ýn Serüvenleri (Chateaubriand)
87. Korkunç Bir Gece / Öyküler (Anton Çehov)
88. Yahudiler (Gotthold Ephraim Lessing)
89. Benito Cereno (Herman Melville)
90. Konuþan Kaftan (Kalman Mikszath)
91. Alacakaranlýkta -Tonio Kröger (Thomas Mann)
92. Oyunculuk Üzerine Aykýrý Düþünceler (Denis Diderot)
93. Üç Kýsa Oyun (Luigi Pirandello)
94. Marie Grubbe I (Jacobsen)
95. Marie Grubbe II (Jacobsen)
97. Marie Grubbe III (Jacobsen)
98. Taras Bulba-I (Gogol)
99. Taras Bulba-II(Gogol)
100- Bu Hesapta Yoktu (Ostrovski)
101- Hastalýk Hastasý (Moliére)
102- Konuþmalar (Konfüçyüs)
103- Yoksul Çalgýcý (Franz Grillparzer)
104- Bozkýrda (Maksim Gorki)
105- Penguenler Adasý I (Anatole France)
106- Penguenler Adasý II (Anatole France)
107- Tristan ve Iseut (Ånonim)
108- Stuttgart Cücesi (Eduard Mörýke)
109- Jules Amcam (Guy de Maupassant)
110- Baþkasýnýn Karýsý / Namuslu Hýrsýz (Dostoyevski)
111- Uðursuz Miras (E.T.A. Hoffmann)

C
Aydýnlanma Kitaplýðý

DÜNYA KLASÝKLERÝ DÝZÝSÝ

Çýkacak Kitaplar:

c New York'u Nasýl Sevdi? (O'Henry)
c Deðirmenimden Mektuplar I (A. Daudet)
c Deðirmenimden Mektuplar II (A. Daudet)
c Sir Gawain ve Yeþil Þövalye (Anonim)
c Geçmiþ Günlerin Masallarý (Charles Perrault)
c Rudin I (Turgenyev)
c Rudin II (Turgenyev)
c Maça Kýzý/Dubrovski (Puþkin)
c Pir Sultan Abdal I (Ýlhan Baþgöz)
c Pir Sultan Abdal II (Ýlhan Baþgöz)
c Gülme (Bergson)

Kaynak:
http://ekitap.kolayweb.com/